Rām, 7, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
जघान च रिपून् युद्धे यथावध्यश्च शत्रुभिः ॥ (२।२)
jaghāna ca ripūn yuddhe yathāvadhyaśca śatrubhiḥ ||
वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते ॥ (३।२)
varapradānaṃ ca tathā tasmai dattaṃ bravīmi te ||
पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षाद् इव पितामहः ॥ (४।२)
pulastyo nāma brahmarṣiḥ sākṣād iva pitāmahaḥ ||
नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा । (५।१)
nānukīrtyā guṇāstasya dharmataḥ śīlatastathā |
प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः ॥ (५।२)
prajāpateḥ putra iti vaktuṃ śakyaṃ hi nāmataḥ ||
स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः । (६।१)
sa tu dharmaprasaṅgena meroḥ pārśve mahāgireḥ |
तृणबिन्द्वाश्रमं गत्वा न्यवसन्मुनिपुंगवः ॥ (६।२)
tṛṇabindvāśramaṃ gatvā nyavasanmunipuṃgavaḥ ||
तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः । (७।१)
tapastepe sa dharmātmā svādhyāyaniyatendriyaḥ |
गत्वाश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः ॥ (७।२)
gatvāśramapadaṃ tasya vighnaṃ kurvanti kanyakāḥ ||
क्रीडन्त्यो ऽप्सरसश्चैव तं देशम् उपपेदिरे ॥ (८।२)
krīḍantyo 'psarasaścaiva taṃ deśam upapedire ||
सर्वर्तुषूपभोग्यत्वाद् रम्यत्वात् काननस्य च । (९।१)
sarvartuṣūpabhogyatvād ramyatvāt kānanasya ca |
नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः ॥ (९।२)
nityaśastāstu taṃ deśaṃ gatvā krīḍanti kanyakāḥ ||
या मे दर्शनम् आगच्छेत् सा गर्भं धारयिष्यति ॥ (१०।२)
yā me darśanam āgacchet sā garbhaṃ dhārayiṣyati ||
तास्तु सर्वाः प्रतिगताः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः । (११।१)
tāstu sarvāḥ pratigatāḥ śrutvā vākyaṃ mahātmanaḥ |
ब्रह्मशापभयाद् भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः ॥ (११।२)
brahmaśāpabhayād bhītāstaṃ deśaṃ nopacakramuḥ ||
तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत् । (१२।१)
tṛṇabindostu rājarṣestanayā na śṛṇoti tat |
तस्मिन्न् एव तु काले स प्राजापत्यो महान् ऋषिः । (१३।१)
tasminn eva tu kāle sa prājāpatyo mahān ṛṣiḥ |
स्वाध्यायम् अकरोत् तत्र तपसा द्योतितप्रभः ॥ (१३।२)
svādhyāyam akarot tatra tapasā dyotitaprabhaḥ ||
सा तु वेदध्वनिं श्रुत्वा दृष्ट्वा चैव तपोधनम् । (१४।१)
sā tu vedadhvaniṃ śrutvā dṛṣṭvā caiva tapodhanam |
दृष्ट्वा परमसंविग्ना सा तु तद्रूपम् आत्मनः । (१५।१)
dṛṣṭvā paramasaṃvignā sā tu tadrūpam ātmanaḥ |
इदं मे किं न्विति ज्ञात्वा पितुर् गत्वाग्रतः स्थिता ॥ (१५।२)
idaṃ me kiṃ nviti jñātvā pitur gatvāgrataḥ sthitā ||
तां तु दृष्ट्वा तथाभूतां तृणबिन्दुर् अथाब्रवीत् । (१६।१)
tāṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtāṃ tṛṇabindur athābravīt |
किं त्वम् एतत् त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः ॥ (१६।२)
kiṃ tvam etat tvasadṛśaṃ dhārayasyātmano vapuḥ ||
सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम् । (१७।१)
sā tu kṛtvāñjaliṃ dīnā kanyovāca tapodhanam |
किं तु पूर्वं गतास्म्येका महर्षेर् भावितात्मनः । (१८।१)
kiṃ tu pūrvaṃ gatāsmyekā maharṣer bhāvitātmanaḥ |
पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यम् अन्वेष्टुं स्वसखीजनम् ॥ (१८।२)
pulastyasyāśramaṃ divyam anveṣṭuṃ svasakhījanam ||
न च पश्याम्यहं तत्र कांचिद् अप्यागतां सखीम् । (१९।१)
na ca paśyāmyahaṃ tatra kāṃcid apyāgatāṃ sakhīm |
रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा चाहम् इहागता ॥ (१९।२)
rūpasya tu viparyāsaṃ dṛṣṭvā cāham ihāgatā ||
तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः । (२०।१)
tṛṇabindustu rājarṣistapasā dyotitaprabhaḥ |
ध्यानं विवेश तच्चापि अपश्यद् ऋषिकर्मजम् ॥ (२०।२)
dhyānaṃ viveśa taccāpi apaśyad ṛṣikarmajam ||
स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर् भावितात्मनः । (२१।१)
sa tu vijñāya taṃ śāpaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ |
गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यम् इदम् अब्रवीत् ॥ (२१।२)
gṛhītvā tanayāṃ gatvā pulastyam idam abravīt ||
भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैर् एव भूषिताम् । (२२।१)
bhagavaṃstanayāṃ me tvaṃ guṇaiḥ svair eva bhūṣitām |
भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयम् उद्यताम् ॥ (२२।२)
bhikṣāṃ pratigṛhāṇemāṃ maharṣe svayam udyatām ||
तपश्चरणयुक्तस्य श्राम्यमाणेन्द्रियस्य ते । (२३।१)
tapaścaraṇayuktasya śrāmyamāṇendriyasya te |
शुश्रूषातत्परा नित्यं भविष्यति न संशयः ॥ (२३।२)
śuśrūṣātatparā nityaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
तं ब्रुवाणं तु तद्वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा । (२४।१)
taṃ bruvāṇaṃ tu tadvākyaṃ rājarṣiṃ dhārmikaṃ tadā |
जिघृक्षुर् अब्रवीत् कन्यां बाढम् इत्येव स द्विजः ॥ (२४।२)
jighṛkṣur abravīt kanyāṃ bāḍham ityeva sa dvijaḥ ||
दत्त्वा तु स गतो राजा स्वम् आश्रमपदं तदा । (२५।१)
dattvā tu sa gato rājā svam āśramapadaṃ tadā |
सापि तत्रावसत् कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः । (२५।२)
sāpi tatrāvasat kanyā toṣayantī patiṃ guṇaiḥ |
प्रीतः स तु महातेजा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥ (२५।३)
prītaḥ sa tu mahātejā vākyam etad uvāca ha ||
परितुष्टो ऽस्मि भद्रं ते गुणानां संपदा भृशम् । (२६।१)
parituṣṭo 'smi bhadraṃ te guṇānāṃ saṃpadā bhṛśam |
तस्मात् ते विरमाम्यद्य पुत्रम् आत्मसमं गुणैः । (२६।२)
tasmāt te viramāmyadya putram ātmasamaṃ guṇaiḥ |
उभयोर् वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् ॥ (२६।३)
ubhayor vaṃśakartāraṃ paulastya iti viśrutam ||
यस्मात् तु विश्रुतो वेदस्त्वयेहाभ्यस्यतो मम । (२७।१)
yasmāt tu viśruto vedastvayehābhyasyato mama |
तस्मात् स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः ॥ (२७।२)
tasmāt sa viśravā nāma bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
एवम् उक्ता तु सा कन्या प्रहृष्टेनान्तरात्मना । (२८।१)
evam uktā tu sā kanyā prahṛṣṭenāntarātmanā |
स तु लोकत्रये ख्यातः शौचधर्मसमन्वितः । (२९।१)
sa tu lokatraye khyātaḥ śaucadharmasamanvitaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.