Rām, 3, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर् द्विजैः ॥ (१।२)
sutīkṣṇasyāśramapadaṃ jagāma saha tair dvijaiḥ ||
स गत्वा दूरम् अध्वानं नदीस् तीर्त्वा बहूदकाः । (२।१)
sa gatvā dūram adhvānaṃ nadīs tīrtvā bahūdakāḥ |
ततस् तद् इक्ष्वाकुवरौ सततं विविधैर् द्रुमैः । (३।१)
tatas tad ikṣvākuvarau satataṃ vividhair drumaiḥ |
प्रविष्टस् तु वनं घोरं बहुपुष्पफलद्रुमम् । (४।१)
praviṣṭas tu vanaṃ ghoraṃ bahupuṣpaphaladrumam |
रामः सुतीक्ष्णं विधिवत् तपोवृद्धम् अभाषत ॥ (५।२)
rāmaḥ sutīkṣṇaṃ vidhivat tapovṛddham abhāṣata ||
रामो ऽहम् अस्मि भगवन् भवन्तं द्रष्टुम् आगतः । (६।१)
rāmo 'ham asmi bhagavan bhavantaṃ draṣṭum āgataḥ |
स निरीक्ष्य ततो वीरं रामं धर्मभृतां वरम् । (७।१)
sa nirīkṣya tato vīraṃ rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
समाश्लिष्य च बाहुभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (७।२)
samāśliṣya ca bāhubhyām idaṃ vacanam abravīt ||
आश्रमो ऽयं त्वयाक्रान्तः सनाथ इव साम्प्रतम् ॥ (८।२)
āśramo 'yaṃ tvayākrāntaḥ sanātha iva sāmpratam ||
प्रतीक्षमाणस् त्वाम् एव नारोहे ऽहं महायशः । (९।१)
pratīkṣamāṇas tvām eva nārohe 'haṃ mahāyaśaḥ |
चित्रकूटम् उपादाय राज्यभ्रष्टो ऽसि मे श्रुतः । (१०।१)
citrakūṭam upādāya rājyabhraṣṭo 'si me śrutaḥ |
सर्वांल् लोकाञ् जितान् आह मम पुण्येन कर्मणा ॥ (१०।३)
sarvāṃl lokāñ jitān āha mama puṇyena karmaṇā ||
मत्प्रसादात् सभार्यस् त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः ॥ (११।२)
matprasādāt sabhāryas tvaṃ viharasva salakṣmaṇaḥ ||
तम् उग्रतपसं दीप्तं महर्षिं सत्यवादिनम् । (१२।१)
tam ugratapasaṃ dīptaṃ maharṣiṃ satyavādinam |
प्रत्युवाचात्मवान् रामो ब्रह्माणम् इव वासवः ॥ (१२।२)
pratyuvācātmavān rāmo brahmāṇam iva vāsavaḥ ||
आवासं त्व् अहम् इच्छामि प्रदिष्टम् इह कानने ॥ (१३।२)
āvāsaṃ tv aham icchāmi pradiṣṭam iha kānane ||
एवम् उक्तस् तु रामेण महर्षिर् लोकविश्रुतः । (१५।१)
evam uktas tu rāmeṇa maharṣir lokaviśrutaḥ |
अब्रवीन् मधुरं वाक्यं हर्षेण महताप्लुतः ॥ (१५।२)
abravīn madhuraṃ vākyaṃ harṣeṇa mahatāplutaḥ ||
अटित्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाकुतोभयाः ॥ (१७।२)
aṭitvā pratigacchanti lobhayitvākutobhayāḥ ||
तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य महर्षेर् लक्ष्मणाग्रजः । (१८।१)
tac chrutvā vacanaṃ tasya maharṣer lakṣmaṇāgrajaḥ |
भवांस् तत्राभिषज्येत किं स्यात् कृच्छ्रतरं ततः । (२०।१)
bhavāṃs tatrābhiṣajyeta kiṃ syāt kṛcchrataraṃ tataḥ |
एतस्मिन्न् आश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये ॥ (२०।२)
etasminn āśrame vāsaṃ ciraṃ tu na samarthaye ||
तम् एवम् उक्त्वा वरदं रामः संध्याम् उपागमत् । (२१।१)
tam evam uktvā varadaṃ rāmaḥ saṃdhyām upāgamat |
अन्वास्य पश्चिमां संध्यां तत्र वासम् अकल्पयत् ॥ (२१।२)
anvāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ tatra vāsam akalpayat ||
ततः शुभं तापसभोज्यम् अन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम् । (२२।१)
tataḥ śubhaṃ tāpasabhojyam annaṃ svayaṃ sutīkṣṇaḥ puruṣarṣabhābhyām |
ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य ॥ (२२।२)
tābhyāṃ susatkṛtya dadau mahātmā saṃdhyānivṛttau rajanīṃ samīkṣya ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.