Rām, 7, 35
Select a line for its word-by-word analysis.
प्राञ्जलिर् विनयोपेत इदम् आह वचो ऽर्थवत् ॥ (१।२)
prāñjalir vinayopeta idam āha vaco 'rthavat ||
न त्वेतौ हनुमद्वीर्यैः समाविति मतिर् मम ॥ (२।२)
na tvetau hanumadvīryaiḥ samāviti matir mama ||
शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं प्राज्ञता नयसाधनम् । (३।१)
śauryaṃ dākṣyaṃ balaṃ dhairyaṃ prājñatā nayasādhanam |
समाश्वास्य कपीन् भूयो योजनानां शतं प्लुतः ॥ (४।२)
samāśvāsya kapīn bhūyo yojanānāṃ śataṃ plutaḥ ||
धर्षयित्वा पुरीं लङ्कां रावणान्तःपुरं तथा । (५।१)
dharṣayitvā purīṃ laṅkāṃ rāvaṇāntaḥpuraṃ tathā |
दृष्ट्वा संभाषिता चापि सीता विश्वासिता तथा ॥ (५।२)
dṛṣṭvā saṃbhāṣitā cāpi sītā viśvāsitā tathā ||
भूयो बन्धाद् विमुक्तेन संभाषित्वा दशाननम् । (७।१)
bhūyo bandhād vimuktena saṃbhāṣitvā daśānanam |
न कालस्य न शक्रस्य न विष्णोर् वित्तपस्य च । (८।१)
na kālasya na śakrasya na viṣṇor vittapasya ca |
कर्माणि तानि श्रूयन्ते यानि युद्धे हनूमतः ॥ (८।२)
karmāṇi tāni śrūyante yāni yuddhe hanūmataḥ ||
प्राप्तो मया जयश्चैव राज्यं मित्राणि बान्धवाः ॥ (९।२)
prāpto mayā jayaścaiva rājyaṃ mitrāṇi bāndhavāḥ ||
हनूमान् यदि मे न स्याद् वानराधिपतेः सखा । (१०।१)
hanūmān yadi me na syād vānarādhipateḥ sakhā |
प्रवृत्तम् अपि को वेत्तुं जानक्याः शक्तिमान् भवेत् ॥ (१०।२)
pravṛttam api ko vettuṃ jānakyāḥ śaktimān bhavet ||
तदा वैरे समुत्पन्ने न दग्धो वीरुधो यथा ॥ (११।२)
tadā vaire samutpanne na dagdho vīrudho yathā ||
यद् दृष्टवाञ्जीवितेष्टं क्लिश्यन्तं वानराधिपम् ॥ (१२।२)
yad dṛṣṭavāñjīviteṣṭaṃ kliśyantaṃ vānarādhipam ||
राघवस्य वचः श्रुत्वा हेतुयुक्तम् ऋषिस्ततः । (१४।१)
rāghavasya vacaḥ śrutvā hetuyuktam ṛṣistataḥ |
सत्यम् एतद् रघुश्रेष्ठ यद् ब्रवीषि हनूमतः । (१५।१)
satyam etad raghuśreṣṭha yad bravīṣi hanūmataḥ |
न बले विद्यते तुल्यो न गतौ न मतौ परः ॥ (१५।२)
na bale vidyate tulyo na gatau na matau paraḥ ||
अमोघशापैः शापस्तु दत्तो ऽस्य ऋषिभिः पुरा । (१६।१)
amoghaśāpaiḥ śāpastu datto 'sya ṛṣibhiḥ purā |
बाल्ये ऽप्येतेन यत् कर्म कृतं राम महाबल । (१७।१)
bālye 'pyetena yat karma kṛtaṃ rāma mahābala |
यदि वास्ति त्वभिप्रायस्तच्छ्रोतुं तव राघव । (१८।१)
yadi vāsti tvabhiprāyastacchrotuṃ tava rāghava |
सूर्यदत्तवरस्वर्णः सुमेरुर् नाम पर्वतः । (१९।१)
sūryadattavarasvarṇaḥ sumerur nāma parvataḥ |
यत्र राज्यं प्रशास्त्यस्य केसरी नाम वै पिता ॥ (१९।२)
yatra rājyaṃ praśāstyasya kesarī nāma vai pitā ||
तस्य भार्या बभूवेष्टा ह्यञ्जनेति परिश्रुता । (२०।१)
tasya bhāryā babhūveṣṭā hyañjaneti pariśrutā |
जनयामास तस्यां वै वायुर् आत्मजम् उत्तमम् ॥ (२०।२)
janayāmāsa tasyāṃ vai vāyur ātmajam uttamam ||
फलान्याहर्तुकामा वै निष्क्रान्ता गहने चरा ॥ (२१।२)
phalānyāhartukāmā vai niṣkrāntā gahane carā ||
एष मातुर् वियोगाच्च क्षुधया च भृशार्दितः । (२२।१)
eṣa mātur viyogācca kṣudhayā ca bhṛśārditaḥ |
रुरोद शिशुर् अत्यर्थं शिशुः शरभराड् इव ॥ (२२।२)
ruroda śiśur atyarthaṃ śiśuḥ śarabharāḍ iva ||
ततोद्यन्तं विवस्वन्तं जपापुष्पोत्करोपमम् । (२३।१)
tatodyantaṃ vivasvantaṃ japāpuṣpotkaropamam |
बालार्काभिमुखो बालो बालार्क इव मूर्तिमान् । (२४।१)
bālārkābhimukho bālo bālārka iva mūrtimān |
ग्रहीतुकामो बालार्कं प्लवते ऽम्बरमध्यगः ॥ (२४।२)
grahītukāmo bālārkaṃ plavate 'mbaramadhyagaḥ ||
देवदानवसिद्धानां विस्मयः सुमहान् अभूत् ॥ (२५।२)
devadānavasiddhānāṃ vismayaḥ sumahān abhūt ||
नाप्येवं वेगवान् वायुर् गरुडो न मनस्तथा । (२६।१)
nāpyevaṃ vegavān vāyur garuḍo na manastathā |
यथायं वायुपुत्रस्तु क्रमते ऽम्बरम् उत्तमम् ॥ (२६।२)
yathāyaṃ vāyuputrastu kramate 'mbaram uttamam ||
तम् अनुप्लवते वायुः प्लवन्तं पुत्रम् आत्मनः । (२८।१)
tam anuplavate vāyuḥ plavantaṃ putram ātmanaḥ |
पितुर् बलाच्च बाल्याच्च भास्कराभ्याशम् आगतः ॥ (२९।२)
pitur balācca bālyācca bhāskarābhyāśam āgataḥ ||
कार्यं चात्र समायत्तम् इत्येवं न ददाह सः ॥ (३०।२)
kāryaṃ cātra samāyattam ityevaṃ na dadāha saḥ ||
यम् एव दिवसं ह्येष ग्रहीतुं भास्करं प्लुतः । (३१।१)
yam eva divasaṃ hyeṣa grahītuṃ bhāskaraṃ plutaḥ |
तम् एव दिवसं राहुर् जिघृक्षति दिवाकरम् ॥ (३१।२)
tam eva divasaṃ rāhur jighṛkṣati divākaram ||
अपक्रान्तस्ततस्त्रस्तो राहुश्चन्द्रार्कमर्दनः ॥ (३२।२)
apakrāntastatastrasto rāhuścandrārkamardanaḥ ||
अब्रवीद् भ्रुकुटीं कृत्वा देवं देवगणैर् वृतम् ॥ (३३।२)
abravīd bhrukuṭīṃ kṛtvā devaṃ devagaṇair vṛtam ||
बुभुक्षापनयं दत्त्वा चन्द्रार्कौ मम वासव । (३४।१)
bubhukṣāpanayaṃ dattvā candrārkau mama vāsava |
किम् इदं तत् त्वया दत्तम् अन्यस्य बलवृत्रहन् ॥ (३४।२)
kim idaṃ tat tvayā dattam anyasya balavṛtrahan ||
अद्याहं पर्वकाले तु जिघृक्षुः सूर्यम् आगतः । (३५।१)
adyāhaṃ parvakāle tu jighṛkṣuḥ sūryam āgataḥ |
अथान्यो राहुर् आसाद्य जग्राह सहसा रविम् ॥ (३५।२)
athānyo rāhur āsādya jagrāha sahasā ravim ||
स राहोर् वचनं श्रुत्वा वासवः संभ्रमान्वितः । (३६।१)
sa rāhor vacanaṃ śrutvā vāsavaḥ saṃbhramānvitaḥ |
उत्पपातासनं हित्वा उद्वहन् काञ्चनस्रजम् ॥ (३६।२)
utpapātāsanaṃ hitvā udvahan kāñcanasrajam ||
शृङ्गारकारिणं प्रांशुं स्वर्णघण्टाट्टहासिनम् ॥ (३७।२)
śṛṅgārakāriṇaṃ prāṃśuṃ svarṇaghaṇṭāṭṭahāsinam ||
इन्द्रः करीन्द्रम् आरुह्य राहुं कृत्वा पुरःसरम् । (३८।१)
indraḥ karīndram āruhya rāhuṃ kṛtvā puraḥsaram |
प्रायाद् यत्राभवत् सूर्यः सहानेन हनूमता ॥ (३८।२)
prāyād yatrābhavat sūryaḥ sahānena hanūmatā ||
ततः सूर्यं समुत्सृज्य राहुम् एवम् अवेक्ष्य च । (४०।१)
tataḥ sūryaṃ samutsṛjya rāhum evam avekṣya ca |
उत्पपात पुनर् व्योम ग्रहीतुं सिंहिकासुतम् ॥ (४०।२)
utpapāta punar vyoma grahītuṃ siṃhikāsutam ||
उत्सृज्यार्कम् इमं राम आधावन्तं प्लवंगमम् । (४१।१)
utsṛjyārkam imaṃ rāma ādhāvantaṃ plavaṃgamam |
दृष्ट्वा राहुः परावृत्य मुखशेषः पराङ्मुखः ॥ (४१।२)
dṛṣṭvā rāhuḥ parāvṛtya mukhaśeṣaḥ parāṅmukhaḥ ||
इन्द्रम् आशंसमानस्तु त्रातारं सिंहिकासुतः । (४२।१)
indram āśaṃsamānastu trātāraṃ siṃhikāsutaḥ |
इन्द्र इन्द्रेति संत्रासान्मुहुर् मुहुर् अभाषत ॥ (४२।२)
indra indreti saṃtrāsānmuhur muhur abhāṣata ||
राहोर् विक्रोशमानस्य प्राग् एवालक्षितः स्वरः । (४३।१)
rāhor vikrośamānasya prāg evālakṣitaḥ svaraḥ |
श्रुत्वेन्द्रोवाच मा भैषीर् अयम् एनं निहन्म्यहम् ॥ (४३।२)
śrutvendrovāca mā bhaiṣīr ayam enaṃ nihanmyaham ||
ऐरावतं ततो दृष्ट्वा महत् तद् इदम् इत्यपि । (४४।१)
airāvataṃ tato dṛṣṭvā mahat tad idam ityapi |
फलं तं हस्तिराजानम् अभिदुद्राव मारुतिः ॥ (४४।२)
phalaṃ taṃ hastirājānam abhidudrāva mārutiḥ ||
मुहूर्तम् अभवद् घोरम् इन्द्राग्न्योर् इव भास्वरम् ॥ (४५।२)
muhūrtam abhavad ghoram indrāgnyor iva bhāsvaram ||
चुक्रोधेन्द्राय पवनः प्रजानाम् अशिवाय च ॥ (४८।२)
cukrodhendrāya pavanaḥ prajānām aśivāya ca ||
विण्मूत्राशयम् आवृत्य प्रजास्वन्तर्गतः प्रभुः । (४९।१)
viṇmūtrāśayam āvṛtya prajāsvantargataḥ prabhuḥ |
वायुप्रकोपाद् भूतानि निरुच्छ्वासानि सर्वतः । (५०।१)
vāyuprakopād bhūtāni nirucchvāsāni sarvataḥ |
संधिभिर् भज्यमानानि काष्ठभूतानि जज्ञिरे ॥ (५०।२)
saṃdhibhir bhajyamānāni kāṣṭhabhūtāni jajñire ||
निःस्वधं निर्वषट्कारं निष्क्रियं धर्मवर्जितम् । (५१।१)
niḥsvadhaṃ nirvaṣaṭkāraṃ niṣkriyaṃ dharmavarjitam |
वायुप्रकोपात् त्रैलोक्यं निरयस्थम् इवाबभौ ॥ (५१।२)
vāyuprakopāt trailokyaṃ nirayastham ivābabhau ||
प्रजापतिं समाधावन्न् असुखार्ताः सुखैषिणः ॥ (५२।२)
prajāpatiṃ samādhāvann asukhārtāḥ sukhaiṣiṇaḥ ||
त्वया स्म भगवन् सृष्टाः प्रजानाथ चतुर्विधाः ॥ (५३।२)
tvayā sma bhagavan sṛṣṭāḥ prajānātha caturvidhāḥ ||
त्वया दत्तो ऽयम् अस्माकम् आयुषः पवनः पतिः । (५४।१)
tvayā datto 'yam asmākam āyuṣaḥ pavanaḥ patiḥ |
सो ऽस्मान् प्राणेश्वरो भूत्वा कस्माद् एषो ऽद्य सत्तम ॥ (५४।२)
so 'smān prāṇeśvaro bhūtvā kasmād eṣo 'dya sattama ||
रुरोध दुःखं जनयन्न् अन्तःपुर इव स्त्रियः । (५५।१)
rurodha duḥkhaṃ janayann antaḥpura iva striyaḥ |
तस्मात् त्वां शरणं प्राप्ता वायुनोपहता विभो ॥ (५५।२)
tasmāt tvāṃ śaraṇaṃ prāptā vāyunopahatā vibho ||
वायुसंरोधजं दुःखम् इदं नो नुद शत्रुहन् ॥ (५६।१)
vāyusaṃrodhajaṃ duḥkham idaṃ no nuda śatruhan ||
एतत् प्रजानां श्रुत्वा तु प्रजानाथः प्रजापतिः । (५७।१)
etat prajānāṃ śrutvā tu prajānāthaḥ prajāpatiḥ |
कारणाद् इति तान् उक्त्वा प्रजाः पुनर् अभाषत ॥ (५७।२)
kāraṇād iti tān uktvā prajāḥ punar abhāṣata ||
यस्मिन् वः कारणे वायुश्चुक्रोध च रुरोध च । (५८।१)
yasmin vaḥ kāraṇe vāyuścukrodha ca rurodha ca |
प्रजाः शृणुध्वं तत् सर्वं श्रोतव्यं चात्मनः क्षमम् ॥ (५८।२)
prajāḥ śṛṇudhvaṃ tat sarvaṃ śrotavyaṃ cātmanaḥ kṣamam ||
राहोर् वचनम् आज्ञाय राज्ञा वः कोपितो ऽनिलः ॥ (५९।२)
rāhor vacanam ājñāya rājñā vaḥ kopito 'nilaḥ ||
शरीरं हि विना वायुं समतां याति रेणुभिः ॥ (६०।२)
śarīraṃ hi vinā vāyuṃ samatāṃ yāti reṇubhiḥ ||
वायुः प्राणाः सुखं वायुर् वायुः सर्वम् इदं जगत् । (६१।१)
vāyuḥ prāṇāḥ sukhaṃ vāyur vāyuḥ sarvam idaṃ jagat |
वायुना सम्परित्यक्तं न सुखं विन्दते जगत् ॥ (६१।२)
vāyunā samparityaktaṃ na sukhaṃ vindate jagat ||
अद्यैवेमे निरुच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः ॥ (६२।२)
adyaiveme nirucchvāsāḥ kāṣṭhakuḍyopamāḥ sthitāḥ ||
तद् यामस्तत्र यत्रास्ते मारुतो रुक्प्रदो हि वः । (६३।१)
tad yāmastatra yatrāste māruto rukprado hi vaḥ |
मा विनाशं गमिष्याम अप्रसाद्यादितेः सुतम् ॥ (६३।२)
mā vināśaṃ gamiṣyāma aprasādyāditeḥ sutam ||
ततः प्रजाभिः सहितः प्रजापतिः सदेवगन्धर्वभुजंगगुह्यकः । (६४।१)
tataḥ prajābhiḥ sahitaḥ prajāpatiḥ sadevagandharvabhujaṃgaguhyakaḥ |
जगाम तत्रास्यति यत्र मारुतः सुतं सुरेन्द्राभिहतं प्रगृह्य सः ॥ (६४।२)
jagāma tatrāsyati yatra mārutaḥ sutaṃ surendrābhihataṃ pragṛhya saḥ ||
ततो ऽर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभं सुतं तदोत्सङ्गगतं सदागतेः । (६५।१)
tato 'rkavaiśvānarakāñcanaprabhaṃ sutaṃ tadotsaṅgagataṃ sadāgateḥ |
चतुर्मुखो वीक्ष्य कृपाम् अथाकरोत् सदेवसिद्धर्षिभुजंगराक्षसः ॥ (६५।२)
caturmukho vīkṣya kṛpām athākarot sadevasiddharṣibhujaṃgarākṣasaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.