Rām, 3, 36
Select a line for its word-by-word analysis.
कदाचिद् अप्य् अहं वीर्यात् पर्यटन् पृथिवीम् इमाम् । (१।१)
kadācid apy ahaṃ vīryāt paryaṭan pṛthivīm imām |
विश्वामित्रो ऽथ धर्मात्मा मद्वित्रस्तो महामुनिः । (३।१)
viśvāmitro 'tha dharmātmā madvitrasto mahāmuniḥ |
स्वयं गत्वा दशरथं नरेन्द्रम् इदम् अब्रवीत् ॥ (३।२)
svayaṃ gatvā daśarathaṃ narendram idam abravīt ||
मारीचान् मे भयं घोरं समुत्पन्नं नरेश्वर ॥ (४।२)
mārīcān me bhayaṃ ghoraṃ samutpannaṃ nareśvara ||
इत्य् एवम् उक्तो धर्मात्मा राजा दशरथस् तदा । (५।१)
ity evam ukto dharmātmā rājā daśarathas tadā |
प्रत्युवाच महाभागं विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ (५।२)
pratyuvāca mahābhāgaṃ viśvāmitraṃ mahāmunim ||
वधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुं तव यथेप्सितम् ॥ (६।३)
vadhiṣyāmi muniśreṣṭha śatruṃ tava yathepsitam ||
इत्य् एवम् उक्तः स मुनी राजानं पुनर् अब्रवीत् । (७।१)
ity evam uktaḥ sa munī rājānaṃ punar abravīt |
रामान् नान्यद् बलं लोके पर्याप्तं तस्य रक्षसः ॥ (७।२)
rāmān nānyad balaṃ loke paryāptaṃ tasya rakṣasaḥ ||
बालो ऽप्य् एष महातेजाः समर्थस् तस्य निग्रहे । (८।१)
bālo 'py eṣa mahātejāḥ samarthas tasya nigrahe |
गमिष्ये रामम् आदाय स्वस्ति ते ऽस्तु परंतप ॥ (८।२)
gamiṣye rāmam ādāya svasti te 'stu paraṃtapa ||
इत्य् एवम् उक्त्वा स मुनिस् तम् आदाय नृपात्मजम् । (९।१)
ity evam uktvā sa munis tam ādāya nṛpātmajam |
जगाम परमप्रीतो विश्वामित्रः स्वम् आश्रमम् ॥ (९।२)
jagāma paramaprīto viśvāmitraḥ svam āśramam ||
तं तदा दण्डकारण्ये यज्ञम् उद्दिश्य दीक्षितम् । (१०।१)
taṃ tadā daṇḍakāraṇye yajñam uddiśya dīkṣitam |
बभूवावस्थितो रामश् चित्रं विस्फारयन् धनुः ॥ (१०।२)
babhūvāvasthito rāmaś citraṃ visphārayan dhanuḥ ||
अजातव्यञ्जनः श्रीमान् बालः श्यामः शुभेक्षणः । (११।१)
ajātavyañjanaḥ śrīmān bālaḥ śyāmaḥ śubhekṣaṇaḥ |
शोभयन् दण्डकारण्यं दीप्तेन स्वेन तेजसा । (१२।१)
śobhayan daṇḍakāraṇyaṃ dīptena svena tejasā |
तेन दृष्टः प्रविष्टो ऽहं सहसैवोद्यतायुधः । (१४।१)
tena dṛṣṭaḥ praviṣṭo 'haṃ sahasaivodyatāyudhaḥ |
मां तु दृष्ट्वा धनुः सज्यम् असम्भ्रान्तश् चकार ह ॥ (१४।२)
māṃ tu dṛṣṭvā dhanuḥ sajyam asambhrāntaś cakāra ha ||
अवजानन्न् अहं मोहाद् बालो ऽयम् इति राघवम् । (१५।१)
avajānann ahaṃ mohād bālo 'yam iti rāghavam |
विश्वामित्रस्य तां वेदिम् अध्यधावं कृतत्वरः ॥ (१५।२)
viśvāmitrasya tāṃ vedim adhyadhāvaṃ kṛtatvaraḥ ||
तेन मुक्तस् ततो बाणः शितः शत्रुनिबर्हणः । (१६।१)
tena muktas tato bāṇaḥ śitaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
तेनाहं ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शतयोजने ॥ (१६।२)
tenāhaṃ tāḍitaḥ kṣiptaḥ samudre śatayojane ||
प्राप्य संज्ञां चिरात् तात लङ्कां प्रति गतः पुरीम् ॥ (१७।३)
prāpya saṃjñāṃ cirāt tāta laṅkāṃ prati gataḥ purīm ||
एवम् अस्मि तदा मुक्तः सहायास् ते निपातिताः । (१८।१)
evam asmi tadā muktaḥ sahāyās te nipātitāḥ |
तन् मया वार्यमाणस् त्वं यदि रामेण विग्रहम् । (१९।१)
tan mayā vāryamāṇas tvaṃ yadi rāmeṇa vigraham |
करिष्यस्य् आपदं घोरां क्षिप्रं प्राप्य नशिष्यसि ॥ (१९।२)
kariṣyasy āpadaṃ ghorāṃ kṣipraṃ prāpya naśiṣyasi ||
रक्षसां चैव संतापम् अनर्थं चाहरिष्यसि ॥ (२०।२)
rakṣasāṃ caiva saṃtāpam anarthaṃ cāhariṣyasi ||
हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानारत्नविभूषिताम् । (२१।१)
harmyaprāsādasambādhāṃ nānāratnavibhūṣitām |
द्रक्ष्यसि त्वं पुरीं लङ्कां विनष्टां मैथिलीकृते ॥ (२१।२)
drakṣyasi tvaṃ purīṃ laṅkāṃ vinaṣṭāṃ maithilīkṛte ||
अकुर्वन्तो ऽपि पापानि शुचयः पापसंश्रयात् । (२२।१)
akurvanto 'pi pāpāni śucayaḥ pāpasaṃśrayāt |
परपापैर् विनश्यन्ति मत्स्या नागह्रदे यथा ॥ (२२।२)
parapāpair vinaśyanti matsyā nāgahrade yathā ||
दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान् दिव्याभरणभूषितान् । (२३।१)
divyacandanadigdhāṅgān divyābharaṇabhūṣitān |
द्रक्ष्यस्य् अभिहतान् भूमौ तव दोषात् तु राक्षसान् ॥ (२३।२)
drakṣyasy abhihatān bhūmau tava doṣāt tu rākṣasān ||
हतशेषान् अशरणान् द्रक्ष्यसि त्वं निशाचरान् ॥ (२४।२)
hataśeṣān aśaraṇān drakṣyasi tvaṃ niśācarān ||
प्रदग्धभवनां लङ्कां द्रक्ष्यसि त्वम् असंशयम् ॥ (२५।२)
pradagdhabhavanāṃ laṅkāṃ drakṣyasi tvam asaṃśayam ||
मानं वृद्धिं च राज्यं च जीवितं चेष्टम् आत्मनः । (२७।१)
mānaṃ vṛddhiṃ ca rājyaṃ ca jīvitaṃ ceṣṭam ātmanaḥ |
यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा रामविप्रियम् ॥ (२७।२)
yadīcchasi ciraṃ bhoktuṃ mā kṛthā rāmavipriyam ||
निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशं प्रसह्य सीतां यदि धर्षयिष्यसि । (२८।१)
nivāryamāṇaḥ suhṛdā mayā bhṛśaṃ prasahya sītāṃ yadi dharṣayiṣyasi |
गमिष्यसि क्षीणबलः सबान्धवो यमक्षयं रामशरात्तजीवितः ॥ (२८।२)
gamiṣyasi kṣīṇabalaḥ sabāndhavo yamakṣayaṃ rāmaśarāttajīvitaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.