Rām, 3, 52
Select a line for its word-by-word analysis.
तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम् । (२।१)
teṣāṃ madhye viśālākṣī kauśeyaṃ kanakaprabham |
वस्त्रम् उत्सृज्य तन्मध्ये विनिक्षिप्तं सभूषणम् । (३।१)
vastram utsṛjya tanmadhye vinikṣiptaṃ sabhūṣaṇam |
सम्भ्रमात् तु दशग्रीवस् तत् कर्म न च बुद्धवान् ॥ (३।२)
sambhramāt tu daśagrīvas tat karma na ca buddhavān ||
पिङ्गाक्षास् तां विशालाक्षीं नेत्रैर् अनिमिषैर् इव । (४।१)
piṅgākṣās tāṃ viśālākṣīṃ netrair animiṣair iva |
विक्रोशन्तीं तदा सीतां ददृशुर् वानरर्षभाः ॥ (४।२)
vikrośantīṃ tadā sītāṃ dadṛśur vānararṣabhāḥ ||
स च पम्पाम् अतिक्रम्य लङ्काम् अभिमुखः पुरीम् । (५।१)
sa ca pampām atikramya laṅkām abhimukhaḥ purīm |
तां जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युम् आत्मनः । (६।१)
tāṃ jahāra susaṃhṛṣṭo rāvaṇo mṛtyum ātmanaḥ |
उत्सङ्गेनैव भुजगीं तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषाम् ॥ (६।२)
utsaṅgenaiva bhujagīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ mahāviṣām ||
स क्षिप्रं समतीयाय शरश् चापाद् इव च्युतः ॥ (७।२)
sa kṣipraṃ samatīyāya śaraś cāpād iva cyutaḥ ||
एतदन्तो दशग्रीव इति सिद्धास् तदाब्रुवन् ॥ (१०।२)
etadanto daśagrīva iti siddhās tadābruvan ||
स तु सीतां विवेष्टन्तीम् अङ्केनादाय रावणः । (११।१)
sa tu sītāṃ viveṣṭantīm aṅkenādāya rāvaṇaḥ |
प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणीं मृत्युम् आत्मनः ॥ (११।२)
praviveśa purīṃ laṅkāṃ rūpiṇīṃ mṛtyum ātmanaḥ ||
सो ऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम् । (१२।१)
so 'bhigamya purīṃ laṅkāṃ suvibhaktamahāpathām |
संरूढकक्ष्याबहुलं स्वम् अन्तःपुरम् आविशत् ॥ (१२।२)
saṃrūḍhakakṣyābahulaṃ svam antaḥpuram āviśat ||
अब्रवीच् च दशग्रीवः पिशाचीर् घोरदर्शनाः । (१४।१)
abravīc ca daśagrīvaḥ piśācīr ghoradarśanāḥ |
यथा नैनां पुमान् स्त्री वा सीतां पश्यत्य् असंमतः ॥ (१४।२)
yathā naināṃ pumān strī vā sītāṃ paśyaty asaṃmataḥ ||
मुक्तामणिसुवर्णानि वस्त्राण्य् आभरणानि च । (१५।१)
muktāmaṇisuvarṇāni vastrāṇy ābharaṇāni ca |
यद् यद् इच्छेत् तद् एवास्या देयं मच्छन्दतो यथा ॥ (१५।२)
yad yad icchet tad evāsyā deyaṃ macchandato yathā ||
या च वक्ष्यति वैदेहीं वचनं किंचिद् अप्रियम् । (१६।१)
yā ca vakṣyati vaidehīṃ vacanaṃ kiṃcid apriyam |
अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानान् न तस्या जीवितं प्रियम् ॥ (१६।२)
ajñānād yadi vā jñānān na tasyā jīvitaṃ priyam ||
तथोक्त्वा राक्षसीस् तास् तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । (१७।१)
tathoktvā rākṣasīs tās tu rākṣasendraḥ pratāpavān |
निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् किं कृत्यम् इति चिन्तयन् । (१७।२)
niṣkramyāntaḥpurāt tasmāt kiṃ kṛtyam iti cintayan |
ददर्शाष्टौ महावीर्यान् राक्षसान् पिशिताशनान् ॥ (१७।३)
dadarśāṣṭau mahāvīryān rākṣasān piśitāśanān ||
स तान् दृष्ट्वा महावीर्यो वरदानेन मोहितः । (१८।१)
sa tān dṛṣṭvā mahāvīryo varadānena mohitaḥ |
उवाचैतान् इदं वाक्यं प्रशस्य बलवीर्यतः ॥ (१८।२)
uvācaitān idaṃ vākyaṃ praśasya balavīryataḥ ||
नानाप्रहरणाः क्षिप्रम् इतो गच्छत सत्वराः । (१९।१)
nānāpraharaṇāḥ kṣipram ito gacchata satvarāḥ |
जनस्थानं हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम् ॥ (१९।२)
janasthānaṃ hatasthānaṃ bhūtapūrvaṃ kharālayam ||
तत्रोष्यतां जनस्थाने शून्ये निहतराक्षसे । (२०।१)
tatroṣyatāṃ janasthāne śūnye nihatarākṣase |
पौरुषं बलम् आश्रित्य त्रासम् उत्सृज्य दूरतः ॥ (२०।२)
pauruṣaṃ balam āśritya trāsam utsṛjya dūrataḥ ||
बलं हि सुमहद् यन् मे जनस्थाने निवेशितम् । (२१।१)
balaṃ hi sumahad yan me janasthāne niveśitam |
ततः क्रोधो ममापूर्वो धैर्यस्योपरि वर्धते । (२२।१)
tataḥ krodho mamāpūrvo dhairyasyopari vardhate |
वैरं च सुमहज्जातं रामं प्रति सुदारुणम् ॥ (२२।२)
vairaṃ ca sumahajjātaṃ rāmaṃ prati sudāruṇam ||
निर्यातयितुम् इच्छामि तच् च वैरम् अहं रिपोः । (२३।१)
niryātayitum icchāmi tac ca vairam ahaṃ ripoḥ |
न हि लप्स्याम्य् अहं निद्राम् अहत्वा संयुगे रिपुम् ॥ (२३।२)
na hi lapsyāmy ahaṃ nidrām ahatvā saṃyuge ripum ||
तं त्व् इदानीम् अहं हत्वा खरदूषणघातिनम् । (२४।१)
taṃ tv idānīm ahaṃ hatvā kharadūṣaṇaghātinam |
रामं शर्मोपलप्स्यामि धनं लब्ध्वेव निर्धनः ॥ (२४।२)
rāmaṃ śarmopalapsyāmi dhanaṃ labdhveva nirdhanaḥ ||
जनस्थाने वसद्भिस् तु भवद्भी रामम् आश्रिता । (२५।१)
janasthāne vasadbhis tu bhavadbhī rāmam āśritā |
प्रवृत्तिर् उपनेतव्या किं करोतीति तत्त्वतः ॥ (२५।२)
pravṛttir upanetavyā kiṃ karotīti tattvataḥ ||
अप्रमादाच् च गन्तव्यं सर्वैर् एव निशाचरैः । (२६।१)
apramādāc ca gantavyaṃ sarvair eva niśācaraiḥ |
कर्तव्यश् च सदा यत्नो राघवस्य वधं प्रति ॥ (२६।२)
kartavyaś ca sadā yatno rāghavasya vadhaṃ prati ||
युष्माकं हि बलज्ञो ऽहं बहुशो रणमूर्धनि । (२७।१)
yuṣmākaṃ hi balajño 'haṃ bahuśo raṇamūrdhani |
अतश् चास्मिञ् जनस्थाने मया यूयं नियोजिताः ॥ (२७।२)
ataś cāsmiñ janasthāne mayā yūyaṃ niyojitāḥ ||
ततः प्रियं वाक्यम् उपेत्य राक्षसा महार्थम् अष्टाव् अभिवाद्य रावणम् । (२८।१)
tataḥ priyaṃ vākyam upetya rākṣasā mahārtham aṣṭāv abhivādya rāvaṇam |
विहाय लङ्कां सहिताः प्रतस्थिरे यतो जनस्थानम् अलक्ष्यदर्शनाः ॥ (२८।२)
vihāya laṅkāṃ sahitāḥ pratasthire yato janasthānam alakṣyadarśanāḥ ||
ततस् तु सीताम् उपलभ्य रावणः सुसम्प्रहृष्टः परिगृह्य मैथिलीम् । (२९।१)
tatas tu sītām upalabhya rāvaṇaḥ susamprahṛṣṭaḥ parigṛhya maithilīm |
प्रसज्य रामेण च वैरम् उत्तमं बभूव मोहान् मुदितः स राक्षसः ॥ (२९।२)
prasajya rāmeṇa ca vairam uttamaṃ babhūva mohān muditaḥ sa rākṣasaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.