Rām, 4, 31
Select a line for its word-by-word analysis.
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सचिवैः सह । (१।१)
aṅgadasya vacaḥ śrutvā sugrīvaḥ sacivaiḥ saha |
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनम् आत्मवान् ॥ (१।२)
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanam ātmavān ||
सचिवान् अब्रवीद् वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् । (२।१)
sacivān abravīd vākyaṃ niścitya gurulāghavam |
मन्त्रज्ञान् मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितः ॥ (२।२)
mantrajñān mantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitaḥ ||
न मे दुर्व्याहृतं किंचिन् नापि मे दुरनुष्ठितम् । (३।१)
na me durvyāhṛtaṃ kiṃcin nāpi me duranuṣṭhitam |
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किम् इति चिन्तये ॥ (३।२)
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kim iti cintaye ||
असुहृद्भिर् ममामित्रैर् नित्यम् अन्तरदर्शिभिः । (४।१)
asuhṛdbhir mamāmitrair nityam antaradarśibhiḥ |
अत्र तावद् यथाबुद्धि सर्वैर् एव यथाविधि । (५।१)
atra tāvad yathābuddhi sarvair eva yathāvidhi |
भवद्भिर् निश्चयस् तस्य विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ (५।२)
bhavadbhir niścayas tasya vijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ ||
न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् । (६।१)
na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt |
मित्रं त्व् अस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम् ॥ (६।२)
mitraṃ tv asthānakupitaṃ janayatyeva sambhramam ||
अनित्यत्वात् तु चित्तानां प्रीतिर् अल्पे ऽपि भिद्यते ॥ (७।२)
anityatvāt tu cittānāṃ prītir alpe 'pi bhidyate ||
अतोनिमित्तं त्रस्तो ऽहं रामेण तु महात्मना । (८।१)
atonimittaṃ trasto 'haṃ rāmeṇa tu mahātmanā |
यन् ममोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन् मया ॥ (८।२)
yan mamopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tan mayā ||
सुग्रीवेणैवम् उक्तस् तु हनुमान् हरिपुंगवः । (९।१)
sugrīveṇaivam uktas tu hanumān haripuṃgavaḥ |
सर्वथा नैतद् आश्चर्यं यत् त्वं हरिगणेश्वर । (१०।१)
sarvathā naitad āścaryaṃ yat tvaṃ harigaṇeśvara |
न विस्मरसि सुस्निग्धम् उपकारकृतं शुभम् ॥ (१०।२)
na vismarasi susnigdham upakārakṛtaṃ śubham ||
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ (११।२)
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ ||
सर्वथा प्रणयात् क्रुद्धो राघवो नात्र संशयः । (१२।१)
sarvathā praṇayāt kruddho rāghavo nātra saṃśayaḥ |
भ्रातरं स प्रहितवांल्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ (१२।२)
bhrātaraṃ sa prahitavāṃllakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam ||
त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कलविदां वर । (१३।१)
tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kalavidāṃ vara |
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा ॥ (१३।२)
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā ||
निर्मलग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टबलाहका । (१४।१)
nirmalagrahanakṣatrā dyauḥ pranaṣṭabalāhakā |
प्रसन्नाश् च दिशः सर्वाः सरितश् च सरांसि च ॥ (१४।२)
prasannāś ca diśaḥ sarvāḥ saritaś ca sarāṃsi ca ||
प्राप्तम् उद्योगकालं तु नावैषि हरिपुंगव । (१५।१)
prāptam udyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṃgava |
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणो ऽयम् इहागतः ॥ (१५।२)
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo 'yam ihāgataḥ ||
कृतापराधस्य हि ते नान्यत् पश्याम्य् अहं क्षमम् । (१७।१)
kṛtāparādhasya hi te nānyat paśyāmy ahaṃ kṣamam |
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ (१७।२)
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt ||
नियुक्तैर् मन्त्रिभिर् वाच्यो ऽवश्यं पार्थिवो हितम् । (१८।१)
niyuktair mantribhir vācyo 'vaśyaṃ pārthivo hitam |
अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्य् अवधृतं वचः ॥ (१८।२)
ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmy avadhṛtaṃ vacaḥ ||
अभिक्रुद्धः समर्थो हि चापम् उद्यम्य राघवः । (१९।१)
abhikruddhaḥ samartho hi cāpam udyamya rāghavaḥ |
न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्य पुनर् भवेत् । (२०।१)
na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādya punar bhavet |
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः । (२१।१)
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ |
राजंस् तिष्ठ स्वसमये भर्तुर् भार्येव तद्वशे ॥ (२१।२)
rājaṃs tiṣṭha svasamaye bhartur bhāryeva tadvaśe ||
न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्रयुक्तं मनसाप्य् अपोहितुम् । (२२।१)
na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā kapīndrayuktaṃ manasāpy apohitum |
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं सराघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ (२२।२)
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sarāghavasyāsya surendravarcasaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.