Rām, 2, 87
Select a line for its word-by-word analysis.
अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथाः सम्प्रदुद्रुवुः ॥ (१।२)
arditā yūthapā mattāḥ sayūthāḥ sampradudruvuḥ ||
स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः । (३।१)
sa sampratasthe dharmātmā prīto daśarathātmajaḥ |
महीं संछादयामास प्रावृषि द्याम् इवाम्बुदः ॥ (४।२)
mahīṃ saṃchādayāmāsa prāvṛṣi dyām ivāmbudaḥ ||
अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन् काले बभूव भूः ॥ (५।२)
anālakṣyā ciraṃ kālaṃ tasmin kāle babhūva bhūḥ ||
उवाच भरतः श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् ॥ (६।२)
uvāca bharataḥ śrīmān vasiṣṭhaṃ mantriṇāṃ varam ||
यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया । (७।१)
yādṛśaṃ lakṣyate rūpaṃ yathā caiva śrutaṃ mayā |
व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यम् अब्रवीत् ॥ (७।२)
vyaktaṃ prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yam abravīt ||
मुञ्चन्ति कुसुमान्य् एते नगाः पर्वतसानुषु । (१०।१)
muñcanti kusumāny ete nagāḥ parvatasānuṣu |
किंनराचरितोद्देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् । (११।१)
kiṃnarācaritoddeśaṃ paśya śatrughna parvatam |
हयैः समन्ताद् आकीर्णं मकरैर् इव सागरम् ॥ (११।२)
hayaiḥ samantād ākīrṇaṃ makarair iva sāgaram ||
एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः । (१२।१)
ete mṛgagaṇā bhānti śīghravegāḥ pracoditāḥ |
कुर्वन्ति कुसुमापीडाञ् शिरःसु सुरभीन् अमी । (१३।१)
kurvanti kusumāpīḍāñ śiraḥsu surabhīn amī |
मेघप्रकाशैः फलकैर् दाक्षिणात्या यथा नराः ॥ (१३।२)
meghaprakāśaiḥ phalakair dākṣiṇātyā yathā narāḥ ||
निष्कूजम् इव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् । (१४।१)
niṣkūjam iva bhūtvedaṃ vanaṃ ghorapradarśanam |
अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा ॥ (१४।२)
ayodhyeva janākīrṇā samprati pratibhāti mā ||
खुरैर् उदीरितो रेणुर् दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति । (१५।१)
khurair udīrito reṇur divaṃ pracchādya tiṣṭhati |
तं वहत्य् अनिलः शीघ्रं कुर्वन्न् इव मम प्रियम् ॥ (१५।२)
taṃ vahaty anilaḥ śīghraṃ kurvann iva mama priyam ||
स्यन्दनांस् तुरगोपेतान् सूतमुख्यैर् अधिष्ठितान् । (१६।१)
syandanāṃs turagopetān sūtamukhyair adhiṣṭhitān |
एतान् संपततः शीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ॥ (१६।२)
etān saṃpatataḥ śīghraṃ paśya śatrughna kānane ||
एतान् वित्रासितान् पश्य बर्हिणः प्रियदर्शनान् । (१७।१)
etān vitrāsitān paśya barhiṇaḥ priyadarśanān |
अतिमात्रम् अयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मा । (१८।१)
atimātram ayaṃ deśo manojñaḥ pratibhāti mā |
तापसानां निवासो ऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा ॥ (१८।२)
tāpasānāṃ nivāso 'yaṃ vyaktaṃ svargapatho yathā ||
मनोज्ञरूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैर् इव चित्रिताः ॥ (१९।२)
manojñarūpā lakṣyante kusumair iva citritāḥ ||
साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च काननम् । (२०।१)
sādhu sainyāḥ pratiṣṭhantāṃ vicinvantu ca kānanam |
यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ॥ (२०।२)
yathā tau puruṣavyāghrau dṛśyete rāmalakṣmaṇau ||
भरतस्य वचः श्रुत्वा पुरुषाः शस्त्रपाणयः । (२१।१)
bharatasya vacaḥ śrutvā puruṣāḥ śastrapāṇayaḥ |
विविशुस् तद् वनं शूरा धूमं च ददृशुस् ततः ॥ (२१।२)
viviśus tad vanaṃ śūrā dhūmaṃ ca dadṛśus tataḥ ||
ते समालोक्य धूमाग्रम् ऊचुर् भरतम् आगताः । (२२।१)
te samālokya dhūmāgram ūcur bharatam āgatāḥ |
नामनुष्ये भवत्य् अग्निर् व्यक्तम् अत्रैव राघवौ ॥ (२२।२)
nāmanuṣye bhavaty agnir vyaktam atraiva rāghavau ||
अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परंतपौ । (२३।१)
atha nātra naravyāghrau rājaputrau paraṃtapau |
अन्ये रामोपमाः सन्ति व्यक्तम् अत्र तपस्विनः ॥ (२३।२)
anye rāmopamāḥ santi vyaktam atra tapasvinaḥ ||
तच् छ्रुत्वा भरतस् तेषां वचनं साधुसंमतम् । (२४।१)
tac chrutvā bharatas teṣāṃ vacanaṃ sādhusaṃmatam |
सैन्यान् उवाच सर्वांस् तान् अमित्रबलमर्दनः ॥ (२४।२)
sainyān uvāca sarvāṃs tān amitrabalamardanaḥ ||
यत्ता भवन्तस् तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यम् अग्रतः । (२५।१)
yattā bhavantas tiṣṭhantu neto gantavyam agrataḥ |
एवम् उक्तास् ततः सर्वे तत्र तस्थुः समन्ततः । (२६।१)
evam uktās tataḥ sarve tatra tasthuḥ samantataḥ |
भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात् ॥ (२६।२)
bharato yatra dhūmāgraṃ tatra dṛṣṭiṃ samādadhāt ||
व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर् निरीक्षमाणापि च धूमम् अग्रतः । (२७।१)
vyavasthitā yā bharatena sā camūr nirīkṣamāṇāpi ca dhūmam agrataḥ |
बभूव हृष्टा नचिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ॥ (२७।२)
babhūva hṛṣṭā nacireṇa jānatī priyasya rāmasya samāgamaṃ tadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.