Rām, 7, 29
Select a line for its word-by-word analysis.
अयुध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ॥ (१।२)
ayudhyanta balonmattāḥ sūdayantaḥ parasparam ||
दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम् ॥ (२।२)
daśāṃśaṃ sthāpitaṃ yuddhe śeṣaṃ nītaṃ yamakṣayam ||
तस्मिंस्तु तमसा नद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः । (३।१)
tasmiṃstu tamasā naddhe sarve te devarākṣasāḥ |
अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युध्यमानाः परस्परम् ॥ (३।२)
anyonyaṃ nābhyajānanta yudhyamānāḥ parasparam ||
तस्मिंस्तमोजालवृते मोहम् ईयुर् न ते त्रयः ॥ (४।२)
tasmiṃstamojālavṛte moham īyur na te trayaḥ ||
स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं निहतं रावणो रणे । (५।१)
sa tu dṛṣṭvā balaṃ sarvaṃ nihataṃ rāvaṇo raṇe |
क्रोधम् अभ्यागमत् तीव्रं महानादं च मुक्तवान् ॥ (५।२)
krodham abhyāgamat tīvraṃ mahānādaṃ ca muktavān ||
क्रोधात् सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थम् उवाच ह । (६।१)
krodhāt sūtaṃ ca durdharṣaḥ syandanastham uvāca ha |
अद्यैतांस्त्रिदशान् सर्वान् विक्रमैः समरे स्वयम् । (७।१)
adyaitāṃstridaśān sarvān vikramaiḥ samare svayam |
नानाशस्त्रैर् महासारैर् नाशयामि नभस्तलात् ॥ (७।२)
nānāśastrair mahāsārair nāśayāmi nabhastalāt ||
त्रिदशान् विनिहत्याशु स्वयं स्थास्याम्यथोपरि ॥ (८।२)
tridaśān vinihatyāśu svayaṃ sthāsyāmyathopari ||
विषादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम् । (९।१)
viṣādo na ca kartavyaḥ śīghraṃ vāhaya me ratham |
द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तं नयस्व माम् ॥ (९।२)
dviḥ khalu tvāṃ bravīmyadya yāvadantaṃ nayasva mām ||
नय माम् अद्य तत्र त्वम् उदयो यत्र पर्वतः ॥ (१०।२)
naya mām adya tatra tvam udayo yatra parvataḥ ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान् स मनोजवान् । (११।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā turagān sa manojavān |
तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा । (१२।१)
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śakro deveśvarastadā |
रथस्थः समरस्थांस्तान् देवान् वाक्यम् अथाब्रवीत् ॥ (१२।२)
rathasthaḥ samarasthāṃstān devān vākyam athābravīt ||
सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत् तावन्मम रोचते । (१३।१)
surāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yat tāvanmama rocate |
जीवन्न् एव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम् ॥ (१३।२)
jīvann eva daśagrīvaḥ sādhu rakṣo nigṛhyatām ||
गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि ॥ (१४।२)
gamiṣyati pravṛddhormiḥ samudra iva parvaṇi ||
न ह्येष हन्तुं शक्यो ऽद्य वरदानात् सुनिर्भयः । (१५।१)
na hyeṣa hantuṃ śakyo 'dya varadānāt sunirbhayaḥ |
तद् ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे ॥ (१५।२)
tad grahīṣyāmahe rakṣo yattā bhavata saṃyuge ||
यथा बलिं निगृह्यैतत् त्रैलोक्यं भुज्यते मया । (१६।१)
yathā baliṃ nigṛhyaitat trailokyaṃ bhujyate mayā |
ततो ऽन्यं देशम् आस्थाय शक्रः संत्यज्य रावणम् । (१७।१)
tato 'nyaṃ deśam āsthāya śakraḥ saṃtyajya rāvaṇam |
दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः ॥ (१८।२)
dakṣiṇena tu pārśvena praviveśa śatakratuḥ ||
देवतानां बलं कृत्स्नं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (१९।२)
devatānāṃ balaṃ kṛtsnaṃ śaravarṣair avākirat ||
ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रविष्टं तं बलं स्वकम् । (२०।१)
tataḥ śakro nirīkṣyātha praviṣṭaṃ taṃ balaṃ svakam |
न्यवर्तयद् असंभ्रान्तः समावृत्य दशाननम् ॥ (२०।२)
nyavartayad asaṃbhrāntaḥ samāvṛtya daśānanam ||
एतस्मिन्न् अन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः । (२१।१)
etasminn antare nādo mukto dānavarākṣasaiḥ |
हा हताः स्मेति तं दृष्ट्वा ग्रस्तं शक्रेण रावणम् ॥ (२१।२)
hā hatāḥ smeti taṃ dṛṣṭvā grastaṃ śakreṇa rāvaṇam ||
ततो रथं समारुह्य रावणिः क्रोधमूर्छितः । (२२।१)
tato rathaṃ samāruhya rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
तत् सैन्यम् अतिसंक्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम् ॥ (२२।२)
tat sainyam atisaṃkruddhaḥ praviveśa sudāruṇam ||
स तां प्रविश्य मायां तु दत्तां गोपतिना पुरा । (२३।१)
sa tāṃ praviśya māyāṃ tu dattāṃ gopatinā purā |
अदृश्यः सर्वभूतानां तत् सैन्यं समवाकिरत् ॥ (२३।२)
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tat sainyaṃ samavākirat ||
ततः स देवान् संत्यज्य शक्रम् एवाभ्ययाद् द्रुतम् । (२४।१)
tataḥ sa devān saṃtyajya śakram evābhyayād drutam |
महेन्द्रश्च महातेजा न ददर्श सुतं रिपोः ॥ (२४।२)
mahendraśca mahātejā na dadarśa sutaṃ ripoḥ ||
स मातलिं हयांश्चैव ताडयित्वा शरोत्तमैः । (२५।१)
sa mātaliṃ hayāṃścaiva tāḍayitvā śarottamaiḥ |
महेन्द्रं बाणवर्षेण शीघ्रहस्तो ह्यवाकिरत् ॥ (२५।२)
mahendraṃ bāṇavarṣeṇa śīghrahasto hyavākirat ||
ततः शक्रो रथं त्यक्त्वा विसृज्य च स मातलिम् । (२६।१)
tataḥ śakro rathaṃ tyaktvā visṛjya ca sa mātalim |
स तु मायाबलाद् रक्षः संग्रामे नाभ्यदृश्यत । (२७।१)
sa tu māyābalād rakṣaḥ saṃgrāme nābhyadṛśyata |
स तं यदा परिश्रान्तम् इन्द्रं मेने ऽथ रावणिः । (२८।१)
sa taṃ yadā pariśrāntam indraṃ mene 'tha rāvaṇiḥ |
तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यम् अभितो ऽनयत् ॥ (२८।२)
tadainaṃ māyayā baddhvā svasainyam abhito 'nayat ||
तं दृष्ट्वाथ बलात् तस्मिन्माययापहृतं रणे । (२९।१)
taṃ dṛṣṭvātha balāt tasminmāyayāpahṛtaṃ raṇe |
महेन्द्रम् अमराः सर्वे किं न्वेतद् इति चुक्रुशुः । (२९।२)
mahendram amarāḥ sarve kiṃ nvetad iti cukruśuḥ |
अभ्यद्रवन् सुसंक्रुद्धा रावणं शस्त्रवृष्टिभिः ॥ (३०।२)
abhyadravan susaṃkruddhā rāvaṇaṃ śastravṛṣṭibhiḥ ||
न शशाक रणे स्थातुं न योद्धुं शस्त्रपीडितः ॥ (३१।२)
na śaśāka raṇe sthātuṃ na yoddhuṃ śastrapīḍitaḥ ||
तं तु दृष्ट्वा परिश्रान्तं प्रहारैर् जर्जरच्छविम् । (३२।१)
taṃ tu dṛṣṭvā pariśrāntaṃ prahārair jarjaracchavim |
रावणिः पितरं युद्धे ऽदर्शनस्थो ऽब्रवीद् इदम् ॥ (३२।२)
rāvaṇiḥ pitaraṃ yuddhe 'darśanastho 'bravīd idam ||
आगच्छ तात गच्छावो निवृत्तं रणकर्म तत् । (३३।१)
āgaccha tāta gacchāvo nivṛttaṃ raṇakarma tat |
जितं ते विदितं भो ऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः ॥ (३३।२)
jitaṃ te viditaṃ bho 'stu svastho bhava gatajvaraḥ ||
अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः । (३४।१)
ayaṃ hi surasainyasya trailokyasya ca yaḥ prabhuḥ |
स गृहीतो मया शक्रो भग्नमानाः सुराः कृताः ॥ (३४।२)
sa gṛhīto mayā śakro bhagnamānāḥ surāḥ kṛtāḥ ||
यथेष्टं भुङ्क्ष्व त्रैलोक्यं निगृह्य रिपुम् ओजसा । (३५।१)
yatheṣṭaṃ bhuṅkṣva trailokyaṃ nigṛhya ripum ojasā |
वृथा ते किं श्रमं कृत्वा युद्धं हि तव निष्फलम् ॥ (३५।२)
vṛthā te kiṃ śramaṃ kṛtvā yuddhaṃ hi tava niṣphalam ||
तच्छ्रुत्वा रावणेर् वाक्यं स्वस्थचेता दशाननः ॥ (३६।२)
tacchrutvā rāvaṇer vākyaṃ svasthacetā daśānanaḥ ||
अथ रणविगतज्वरः प्रभुर् विजयम् अवाप्य निशाचराधिपः । (३७।१)
atha raṇavigatajvaraḥ prabhur vijayam avāpya niśācarādhipaḥ |
भवनम् अभि ततो जगाम हृष्टः स्वसुतम् अवाप्य च वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (३७।२)
bhavanam abhi tato jagāma hṛṣṭaḥ svasutam avāpya ca vākyam abravīt ||
अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्तैर् मम कुलमानविवर्धनं कृतम् । (३८।१)
atibalasadṛśaiḥ parākramaistair mama kulamānavivardhanaṃ kṛtam |
यद् अमरसमविक्रम त्वया त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः ॥ (३८।२)
yad amarasamavikrama tvayā tridaśapatistridaśāśca nirjitāḥ ||
त्वरितम् उपनयस्व वासवं नगरम् इतो व्रज सैन्यसंवृतः । (३९।१)
tvaritam upanayasva vāsavaṃ nagaram ito vraja sainyasaṃvṛtaḥ |
अहम् अपि तव गच्छतो द्रुतं सह सचिवैर् अनुयामि पृष्ठतः ॥ (३९।२)
aham api tava gacchato drutaṃ saha sacivair anuyāmi pṛṣṭhataḥ ||
अथ स बलवृतः सवाहनस् त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः । (४०।१)
atha sa balavṛtaḥ savāhanas tridaśapatiṃ parigṛhya rāvaṇiḥ |
स्वभवनम् उपगम्य राक्षसो मुदितमना विससर्ज राक्षसान् ॥ (४०।२)
svabhavanam upagamya rākṣaso muditamanā visasarja rākṣasān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.