Rām, 6, 81
Select a line for its word-by-word analysis.
निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन् ॥ (१।२)
niṣasādāsane mukhye siṃhaḥ kruddha iva śvasan ||
रावणः प्राञ्जलीन् वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ (२।२)
rāvaṇaḥ prāñjalīn vākyaṃ putravyasanakarśitaḥ ||
सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः । (३।१)
sarve bhavantaḥ sarveṇa hastyaśvena samāvṛtāḥ |
निर्यान्तु रथसंघैश्च पादातैश्चोपशोभिताः ॥ (३।२)
niryāntu rathasaṃghaiśca pādātaiścopaśobhitāḥ ||
अथवाहं शरैस् तीक्ष्णैर् भिन्नगात्रं महारणे । (५।१)
athavāhaṃ śarais tīkṣṇair bhinnagātraṃ mahāraṇe |
भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः ॥ (५।२)
bhavadbhiḥ śvo nihantāsmi rāmaṃ lokasya paśyataḥ ||
इत्येवं राक्षसेन्द्रस्य वाक्यम् आदाय राक्षसाः । (६।१)
ityevaṃ rākṣasendrasya vākyam ādāya rākṣasāḥ |
निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रं नागानीकैश्च संवृताः ॥ (६।२)
niryayuste rathaiḥ śīghraṃ nāgānīkaiśca saṃvṛtāḥ ||
ते गदाभिर् विचित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । (८।१)
te gadābhir vicitrābhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
आप्लुत्याप्लुत्य समरे वानरेन्द्रा बभञ्जिरे ॥ (१०।२)
āplutyāplutya samare vānarendrā babhañjire ||
केशान् कर्णललाटांश्च नासिकाश्च प्लवंगमाः । (११।१)
keśān karṇalalāṭāṃśca nāsikāśca plavaṃgamāḥ |
रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर् नखैश्चापि व्यकर्तयन् ॥ (११।२)
rakṣasāṃ daśanaistīkṣṇair nakhaiścāpi vyakartayan ||
एकैकं राक्षसं संख्ये शतं वानरपुंगवाः । (१२।१)
ekaikaṃ rākṣasaṃ saṃkhye śataṃ vānarapuṃgavāḥ |
तथा गदाभिर् गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । (१३।१)
tathā gadābhir gurvībhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
निर्जघ्नुर् वानरान् घोरान् राक्षसाः पर्वतोपमाः ॥ (१३।२)
nirjaghnur vānarān ghorān rākṣasāḥ parvatopamāḥ ||
राक्षसैर् वध्यमानानां वानराणां महाचमूः । (१४।१)
rākṣasair vadhyamānānāṃ vānarāṇāṃ mahācamūḥ |
प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष ह ॥ (१५।२)
praviśya rākṣasaṃ sainyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ha ||
प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यम् इवाम्बरे । (१६।१)
praviṣṭaṃ tu tadā rāmaṃ meghāḥ sūryam ivāmbare |
नाभिजग्मुर् महाघोरं निर्दहन्तं शराग्निना ॥ (१६।२)
nābhijagmur mahāghoraṃ nirdahantaṃ śarāgninā ||
छिन्नं भिन्नं शरैर् दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम् । (१९।१)
chinnaṃ bhinnaṃ śarair dagdhaṃ prabhagnaṃ śastrapīḍitam |
बलं रामेण ददृशुर् न रामं शीघ्रकारिणम् ॥ (१९।२)
balaṃ rāmeṇa dadṛśur na rāmaṃ śīghrakāriṇam ||
प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम् । (२०।१)
praharantaṃ śarīreṣu na te paśyanti rāghavam |
इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानम् इव प्रजाः ॥ (२०।२)
indriyārtheṣu tiṣṭhantaṃ bhūtātmānam iva prajāḥ ||
एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन् वाजिभिः सह ॥ (२१।२)
eṣa hanti śaraistīkṣṇaiḥ padātīn vājibhiḥ saha ||
इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान् रणे । (२२।१)
iti te rākṣasāḥ sarve rāmasya sadṛśān raṇe |
अन्योन्यकुपिता जघ्नुः सादृश्याद् राघवस्य ते ॥ (२२।२)
anyonyakupitā jaghnuḥ sādṛśyād rāghavasya te ||
मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना ॥ (२३।२)
mohitāḥ paramāstreṇa gāndharveṇa mahātmanā ||
ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः । (२४।१)
te tu rāmasahasrāṇi raṇe paśyanti rākṣasāḥ |
पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थम् एकम् एव महाहवे ॥ (२४।२)
punaḥ paśyanti kākutstham ekam eva mahāhave ||
भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः । (२५।१)
bhramantīṃ kāñcanīṃ koṭiṃ kārmukasya mahātmanaḥ |
शरीरनाभि सत्त्वार्चिः शरारं नेमिकार्मुकम् । (२६।१)
śarīranābhi sattvārciḥ śarāraṃ nemikārmukam |
ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम् ॥ (२६।२)
jyāghoṣatalanirghoṣaṃ tejobuddhiguṇaprabham ||
दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान् । (२७।१)
divyāstraguṇaparyantaṃ nighnantaṃ yudhi rākṣasān |
ददृशू रामचक्रं तत् कालचक्रम् इव प्रजाः ॥ (२७।२)
dadṛśū rāmacakraṃ tat kālacakram iva prajāḥ ||
पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम् ॥ (२९।२)
pūrṇe śatasahasre dve rākṣasānāṃ padātinām ||
दिवसस्याष्टमे भागे शरैर् अग्निशिखोपमैः । (३०।१)
divasasyāṣṭame bhāge śarair agniśikhopamaiḥ |
ते हताश्वा हतरथाः श्रान्ता विमथितध्वजाः । (३१।१)
te hatāśvā hatarathāḥ śrāntā vimathitadhvajāḥ |
हतैर् गजपदात्यश्वैस्तद् बभूव रणाजिरम् । (३२।१)
hatair gajapadātyaśvaistad babhūva raṇājiram |
आक्रीडभूमी रुद्रस्य क्रुद्धस्येव पिनाकिनः ॥ (३२।२)
ākrīḍabhūmī rudrasya kruddhasyeva pinākinaḥ ||
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । (३३।१)
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
साधु साध्विति रामस्य तत् कर्म समपूजयन् ॥ (३३।२)
sādhu sādhviti rāmasya tat karma samapūjayan ||
अब्रवीच्च तदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम् । (३४।१)
abravīcca tadā rāmaḥ sugrīvaṃ pratyanantaram |
एतद् अस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा ॥ (३४।२)
etad astrabalaṃ divyaṃ mama vā tryambakasya vā ||
निहत्य तां राक्षसवाहिनीं तु रामस्तदा शक्रसमो महात्मा । (३५।१)
nihatya tāṃ rākṣasavāhinīṃ tu rāmastadā śakrasamo mahātmā |
अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश्च संस्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः ॥ (३५।२)
astreṣu śastreṣu jitaklamaśca saṃstūyate devagaṇaiḥ prahṛṣṭaiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.