Rām, 6, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
शुकेन तु समाख्यातांस्तान् दृष्ट्वा हरियूथपान् । (१।१)
śukena tu samākhyātāṃstān dṛṣṭvā hariyūthapān |
समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं स्वं विभीषणम् ॥ (१।२)
samīpasthaṃ ca rāmasya bhrātaraṃ svaṃ vibhīṣaṇam ||
लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम् । (२।१)
lakṣmaṇaṃ ca mahāvīryaṃ bhujaṃ rāmasya dakṣiṇam |
विप्रियं नृपतेर् वक्तुं निग्रहप्रग्रहे विभोः ॥ (५।२)
vipriyaṃ nṛpater vaktuṃ nigrahapragrahe vibhoḥ ||
रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थम् अभिवर्तताम् । (६।१)
ripūṇāṃ pratikūlānāṃ yuddhārtham abhivartatām |
उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुम् अप्रस्तवे स्तवम् ॥ (६।२)
ubhābhyāṃ sadṛśaṃ nāma vaktum aprastave stavam ||
आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः । (७।१)
ācāryā guravo vṛddhā vṛthā vāṃ paryupāsitāḥ |
सारं यद् राजशास्त्राणाम् अनुजीव्यं न गृह्यते ॥ (७।२)
sāraṃ yad rājaśāstrāṇām anujīvyaṃ na gṛhyate ||
गृहीतो वा न विज्ञातो भारो ज्ञानस्य वोह्यते । (८।१)
gṛhīto vā na vijñāto bhāro jñānasya vohyate |
ईदृशैः सचिवैर् युक्तो मूर्खैर् दिष्ट्या धराम्यहम् ॥ (८।२)
īdṛśaiḥ sacivair yukto mūrkhair diṣṭyā dharāmyaham ||
किं नु मृत्योर् भयं नास्ति मां वक्तुं परुषं वचः । (९।१)
kiṃ nu mṛtyor bhayaṃ nāsti māṃ vaktuṃ paruṣaṃ vacaḥ |
यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम् ॥ (९।२)
yasya me śāsato jihvā prayacchati śubhāśubham ||
अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः । (१०।१)
apyeva dahanaṃ spṛṣṭvā vane tiṣṭhanti pādapāḥ |
हन्याम् अहम् इमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसकौ । (११।१)
hanyām aham imau pāpau śatrupakṣapraśaṃsakau |
यदि पूर्वोपकारैर् मे न क्रोधो मृदुतां व्रजेत् ॥ (११।२)
yadi pūrvopakārair me na krodho mṛdutāṃ vrajet ||
अपध्वंसत गच्छध्वं संनिकर्षाद् इतो मम । (१२।१)
apadhvaṃsata gacchadhvaṃ saṃnikarṣād ito mama |
न हि वां हन्तुम् इच्छामि स्मरन्न् उपकृतानि वाम् । (१२।२)
na hi vāṃ hantum icchāmi smarann upakṛtāni vām |
हतावेव कृतघ्नौ तौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ ॥ (१२।३)
hatāveva kṛtaghnau tau mayi snehaparāṅmukhau ||
ततश्चराः संत्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात् । (१५।१)
tataścarāḥ saṃtvaritāḥ prāptāḥ pārthivaśāsanāt |
उपस्थिताः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषा ॥ (१५।२)
upasthitāḥ prāñjalayo vardhayitvā jayāśiṣā ||
तान् अब्रवीत् ततो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः । (१६।१)
tān abravīt tato vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
चारान् प्रत्ययिकाञ् शूरान् भक्तान् विगतसाध्वसान् ॥ (१६।२)
cārān pratyayikāñ śūrān bhaktān vigatasādhvasān ||
मन्त्रेष्वभ्यन्तरा ये ऽस्य प्रीत्या तेन समागताः ॥ (१७।२)
mantreṣvabhyantarā ye 'sya prītyā tena samāgatāḥ ||
कथं स्वपिति जागर्ति किम् अन्यच्च करिष्यति । (१८।१)
kathaṃ svapiti jāgarti kim anyacca kariṣyati |
विज्ञाय निपुणं सर्वम् आगन्तव्यम् अशेषतः ॥ (१८।२)
vijñāya nipuṇaṃ sarvam āgantavyam aśeṣataḥ ||
चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर् वसुधाधिपैः । (१९।१)
cāreṇa viditaḥ śatruḥ paṇḍitair vasudhādhipaiḥ |
युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ॥ (१९।२)
yuddhe svalpena yatnena samāsādya nirasyate ||
चारास्तु ते तथेत्युक्त्वा प्रहृष्टा राक्षसेश्वरम् । (२०।१)
cārāstu te tathetyuktvā prahṛṣṭā rākṣaseśvaram |
कृत्वा प्रदक्षिणं जग्मुर् यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ (२०।२)
kṛtvā pradakṣiṇaṃ jagmur yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ ||
प्रच्छन्ना ददृशुर् गत्वा ससुग्रीवविभीषणौ ॥ (२१।२)
pracchannā dadṛśur gatvā sasugrīvavibhīṣaṇau ||
ते तु धर्मात्मना दृष्टा राक्षसेन्द्रेण राक्षसाः । (२२।१)
te tu dharmātmanā dṛṣṭā rākṣasendreṇa rākṣasāḥ |
वानरैर् अर्दितास्ते तु विक्रान्तैर् लघुविक्रमैः । (२३।१)
vānarair arditāste tu vikrāntair laghuvikramaiḥ |
पुनर् लङ्काम् अनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्टचेतसः ॥ (२३।२)
punar laṅkām anuprāptāḥ śvasanto naṣṭacetasaḥ ||
ततो दशग्रीवम् उपस्थितास्ते चारा बहिर्नित्यचरा निशाचराः । (२४।१)
tato daśagrīvam upasthitāste cārā bahirnityacarā niśācarāḥ |
गिरेः सुवेलस्य समीपवासिनं न्यवेदयन् भीमबलं महाबलाः ॥ (२४।२)
gireḥ suvelasya samīpavāsinaṃ nyavedayan bhīmabalaṃ mahābalāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.