Rām, 2, 88
Select a line for its word-by-word analysis.
अतिरसा दीर्घकालोषितस् तस्मिन् गिरौ गिरिवनप्रियः । (१।१)
atirasā dīrghakāloṣitas tasmin girau girivanapriyaḥ |
वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन् ॥ (१।२)
vaidehyāḥ priyamākāṅkṣan svaṃ ca cittaṃ vilobhayan ||
न राज्याद् भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर् विनाभवः । (३।१)
na rājyād bhraṃśanaṃ bhadre na suhṛdbhir vinābhavaḥ |
मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयम् इमं गिरिम् ॥ (३।२)
mano me bādhate dṛṣṭvā ramaṇīyam imaṃ girim ||
शिखरैः खम् इवोद्विद्धैर् धातुमद्भिर् विभूषितम् ॥ (४।२)
śikharaiḥ kham ivodviddhair dhātumadbhir vibhūṣitam ||
पीतमाञ्जिष्ठवर्णाश् च केचिन् मणिवरप्रभाः ॥ (५।२)
pītamāñjiṣṭhavarṇāś ca kecin maṇivaraprabhāḥ ||
पुष्पार्ककेतकाभाश् च केचिज् ज्योतीरसप्रभाः । (६।१)
puṣpārkaketakābhāś ca kecij jyotīrasaprabhāḥ |
विराजन्ते ऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः ॥ (६।२)
virājante 'calendrasya deśā dhātuvibhūṣitāḥ ||
अदुष्टैर् भात्य् अयं शैलो बहुपक्षिसमाकुलः ॥ (७।२)
aduṣṭair bhāty ayaṃ śailo bahupakṣisamākulaḥ ||
आम्रजम्ब्वसनैर् लोध्रैः प्रियालैः पनसैर् धवैः । (८।१)
āmrajambvasanair lodhraiḥ priyālaiḥ panasair dhavaiḥ |
अङ्कोलैर् भव्यतिनिशैर् बिल्वतिन्दुकवेणुभिः ॥ (८।२)
aṅkolair bhavyatiniśair bilvatindukaveṇubhiḥ ||
काश्मर्यरिष्टवरणैर् मधूकैस् तिलकैस् तथा । (९।१)
kāśmaryariṣṭavaraṇair madhūkais tilakais tathā |
पुष्पवद्भिः फलोपेतैश् छायावद्भिर् मनोरमैः । (१०।१)
puṣpavadbhiḥ phalopetaiś chāyāvadbhir manoramaiḥ |
एवमादिभिर् आकीर्णः श्रियं पुष्यत्य् अयं गिरिः ॥ (१०।२)
evamādibhir ākīrṇaḥ śriyaṃ puṣyaty ayaṃ giriḥ ||
शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् कामहर्षणान् । (११।१)
śailaprastheṣu ramyeṣu paśyemān kāmaharṣaṇān |
किंनरान् द्वंद्वशो भद्रे रममाणान् मनस्विनः ॥ (११।२)
kiṃnarān dvaṃdvaśo bhadre ramamāṇān manasvinaḥ ||
शाखावसक्तान् खड्गांश् च प्रवराण्य् अम्बराणि च । (१२।१)
śākhāvasaktān khaḍgāṃś ca pravarāṇy ambarāṇi ca |
पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्देशान् मनोरमान् ॥ (१२।२)
paśya vidyādharastrīṇāṃ krīḍoddeśān manoramān ||
जलप्रपातैर् उद्भेदैर् निस्यन्दैश् च क्वचित् क्वचित् । (१३।१)
jalaprapātair udbhedair nisyandaiś ca kvacit kvacit |
स्रवद्भिर् भात्य् अयं शैलः स्रवन् मद इव द्विपः ॥ (१३।२)
sravadbhir bhāty ayaṃ śailaḥ sravan mada iva dvipaḥ ||
घ्राणतर्पणम् अभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत् ॥ (१४।२)
ghrāṇatarpaṇam abhyetya kaṃ naraṃ na praharṣayet ||
यदीह शरदो ऽनेकास् त्वया सार्धम् अनिन्दिते । (१५।१)
yadīha śarado 'nekās tvayā sārdham anindite |
लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति ॥ (१५।२)
lakṣmaṇena ca vatsyāmi na māṃ śokaḥ pradhakṣyati ||
विचित्रशिखरे ह्य् अस्मिन् रतवान् अस्मि भामिनि ॥ (१६।२)
vicitraśikhare hy asmin ratavān asmi bhāmini ||
पितुश् चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ॥ (१७।२)
pituś cānṛṇatā dharme bharatasya priyaṃ tathā ||
पश्यन्ती विविधान् भावान् मनोवाक्कायसंयतान् ॥ (१८।२)
paśyantī vividhān bhāvān manovākkāyasaṃyatān ||
इदम् एवामृतं प्राहू राज्ञां राजर्षयः परे । (१९।१)
idam evāmṛtaṃ prāhū rājñāṃ rājarṣayaḥ pare |
वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः ॥ (१९।२)
vanavāsaṃ bhavārthāya pretya me prapitāmahāḥ ||
शिलाः शैलस्य शोभन्ते विशालाः शतशो ऽभितः । (२०।१)
śilāḥ śailasya śobhante viśālāḥ śataśo 'bhitaḥ |
निशि भान्त्य् अचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव । (२१।१)
niśi bhānty acalendrasya hutāśanaśikhā iva |
ओषध्यः स्वप्रभा लक्ष्म्या भ्राजमानाः सहस्रशः ॥ (२१।२)
oṣadhyaḥ svaprabhā lakṣmyā bhrājamānāḥ sahasraśaḥ ||
केचित् क्षयनिभा देशाः केचिद् उद्यानसंनिभाः । (२२।१)
kecit kṣayanibhā deśāḥ kecid udyānasaṃnibhāḥ |
केचिद् एकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि ॥ (२२।२)
kecid ekaśilā bhānti parvatasyāsya bhāmini ||
भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटः समुत्थितः । (२३।१)
bhittveva vasudhāṃ bhāti citrakūṭaḥ samutthitaḥ |
चित्रकूटस्य कूटो ऽसौ दृश्यते सर्वतः शिवः ॥ (२३।२)
citrakūṭasya kūṭo 'sau dṛśyate sarvataḥ śivaḥ ||
कामिनां स्वास्तरान् पश्य कुशेशयदलायुतान् ॥ (२४।२)
kāmināṃ svāstarān paśya kuśeśayadalāyutān ||
मृदिताश् चापविद्धाश् च दृश्यन्ते कमलस्रजः । (२५।१)
mṛditāś cāpaviddhāś ca dṛśyante kamalasrajaḥ |
वस्वौकसारां नलिनीम् अत्येतीवोत्तरान् कुरून् । (२६।१)
vasvaukasārāṃ nalinīm atyetīvottarān kurūn |
इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस् त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च । (२७।१)
imaṃ tu kālaṃ vanite vijahrivāṃs tvayā ca sīte saha lakṣmaṇena ca |
रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धिनीं सतां पथि स्वैर् नियमैः परैः स्थितः ॥ (२७।२)
ratiṃ prapatsye kuladharmavardhinīṃ satāṃ pathi svair niyamaiḥ paraiḥ sthitaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.