Rām, 5, 56
Select a line for its word-by-word analysis.
ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः । (१।१)
tatastasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ |
हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुर् उत्तमाम् ॥ (१।२)
hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmur uttamām ||
तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् । (२।१)
taṃ tataḥ pratisaṃhṛṣṭaḥ prītimantaṃ mahākapim |
जाम्बवान् कार्यवृत्तान्तम् अपृच्छद् अनिलात्मजम् ॥ (२।२)
jāmbavān kāryavṛttāntam apṛcchad anilātmajam ||
कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते । (३।१)
kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate |
तस्यां वा स कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ॥ (३।२)
tasyāṃ vā sa kathaṃ vṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ ||
तत्त्वतः सर्वम् एतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे । (४।१)
tattvataḥ sarvam etannaḥ prabrūhi tvaṃ mahākape |
श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ॥ (४।२)
śrutārthāścintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam ||
यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैर् अस्माभिर् आत्मवान् । (५।१)
yaścārthastatra vaktavyo gatair asmābhir ātmavān |
रक्षितव्यं च यत् तत्र तद् भवान् व्याकरोतु नः ॥ (५।२)
rakṣitavyaṃ ca yat tatra tad bhavān vyākarotu naḥ ||
प्रत्यक्षम् एव भवतां महेन्द्राग्रात् खम् आप्लुतः । (७।१)
pratyakṣam eva bhavatāṃ mahendrāgrāt kham āplutaḥ |
उदधेर् दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः ॥ (७।२)
udadher dakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇaḥ samāhitaḥ ||
गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपम् इवाभवत् । (८।१)
gacchataśca hi me ghoraṃ vighnarūpam ivābhavat |
स्थितं पन्थानम् आवृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ॥ (९।१)
sthitaṃ panthānam āvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam ||
कृता मे मनसा बुद्धिर् भेत्तव्यो ऽयं मयेति च ॥ (१०।२)
kṛtā me manasā buddhir bhettavyo 'yaṃ mayeti ca ||
व्यवसायं च मे बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः । (१२।१)
vyavasāyaṃ ca me buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ |
पुत्रेति मधुरां वाणीं मनःप्रह्लादयन्न् इव ॥ (१२।२)
putreti madhurāṃ vāṇīṃ manaḥprahlādayann iva ||
पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः । (१३।१)
pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ |
मैनाकम् इति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ॥ (१३।२)
mainākam iti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau ||
पक्षवन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः । (१४।१)
pakṣavantaḥ purā putra babhūvuḥ parvatottamāḥ |
छन्दतः पृथिवीं चेरुर् बाधमानाः समन्ततः ॥ (१४।२)
chandataḥ pṛthivīṃ cerur bādhamānāḥ samantataḥ ||
श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः । (१५।१)
śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
चिछेद भगवान् पक्षान् वज्रेणैषां सहस्रशः ॥ (१५।२)
cicheda bhagavān pakṣān vajreṇaiṣāṃ sahasraśaḥ ||
अहं तु मोक्षितस्तस्मात् तव पित्रा महात्मना । (१६।१)
ahaṃ tu mokṣitastasmāt tava pitrā mahātmanā |
मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तो ऽस्मि महार्णवे ॥ (१६।२)
mārutena tadā vatsa prakṣipto 'smi mahārṇave ||
रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ (१७।२)
rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ ||
एतच्छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः । (१८।१)
etacchrutvā mayā tasya mainākasya mahātmanaḥ |
कार्यम् आवेद्य तु गिरेर् उद्धतं च मनो मम ॥ (१८।२)
kāryam āvedya tu girer uddhataṃ ca mano mama ||
उत्तमं जवम् आस्थाय शेषम् अध्वानम् आस्थितः ॥ (१९।२)
uttamaṃ javam āsthāya śeṣam adhvānam āsthitaḥ ||
ततो ऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यगमं पथि । (२०।१)
tato 'haṃ suciraṃ kālaṃ vegenābhyagamaṃ pathi |
ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ॥ (२०।२)
tataḥ paśyāmyahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram ||
मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वम् अमरैर् हरिसत्तम । (२१।२)
mama bhakṣyaḥ pradiṣṭastvam amarair harisattama |
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे ॥ (२१।३)
tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitastvaṃ cirasya me ||
एवम् उक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः । (२२।१)
evam uktaḥ surasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ |
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदम् उदीरयम् ॥ (२२।२)
vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedam udīrayam ||
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् । (२३।१)
rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam |
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परंतपः ॥ (२३।२)
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ ||
तस्याः सकाशं दूतो ऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥ (२४।२)
tasyāḥ sakāśaṃ dūto 'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt ||
कर्तुम् अर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ (२५।१)
kartum arhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini ||
अथ मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् । (२६।१)
atha maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोति मे ॥ (२६।२)
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇoti me ||
ततो ऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ॥ (२८।२)
tato 'rdhaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu ||
मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं तन्मुखं तया । (२९।१)
matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ tanmukhaṃ tayā |
तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः ॥ (२९।२)
tad dṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ vapuḥ ||
तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर् बभूवाङ्गुष्ठसंमितः । (३०।१)
tasminmuhūrte ca punar babhūvāṅguṣṭhasaṃmitaḥ |
अभिपत्याशु तद् वक्त्रं निर्गतो ऽहं ततः क्षणात् ॥ (३०।२)
abhipatyāśu tad vaktraṃ nirgato 'haṃ tataḥ kṣaṇāt ||
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः । (३१।१)
abravīt surasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ |
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ (३१।२)
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham ||
ततो ऽहं साधु साध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः । (३३।१)
tato 'haṃ sādhu sādhvīti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ |
ततो ऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतो ऽहं गरुडो यथा ॥ (३३।२)
tato 'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto 'haṃ garuḍo yathā ||
न किंचित् तत्र पश्यामि येन मे ऽपहृता गतिः ॥ (३४।३)
na kiṃcit tatra paśyāmi yena me 'pahṛtā gatiḥ ||
ततो मे बुद्धिर् उत्पन्ना किं नाम गमने मम । (३५।१)
tato me buddhir utpannā kiṃ nāma gamane mama |
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ॥ (३५।२)
īdṛśo vighna utpanno rūpaṃ yatra na dṛśyate ||
ततो ऽद्राक्षम् अहं भीमां राक्षसीं सलिले शयाम् ॥ (३६।२)
tato 'drākṣam ahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salile śayām ||
प्रहस्य च महानादम् उक्तो ऽहं भीमया तया । (३७।१)
prahasya ca mahānādam ukto 'haṃ bhīmayā tayā |
अवस्थितम् असंभ्रान्तम् इदं वाक्यम् अशोभनम् ॥ (३७।२)
avasthitam asaṃbhrāntam idaṃ vākyam aśobhanam ||
क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः । (३८।१)
kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ |
भक्षः प्रीणय मे देहं चिरम् आहारवर्जितम् ॥ (३८।२)
bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciram āhāravarjitam ||
बाढम् इत्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णाम् अहं ततः । (३९।१)
bāḍham ityeva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇām ahaṃ tataḥ |
आस्यप्रमाणाद् अधिकं तस्याः कायम् अपूरयम् ॥ (३९।२)
āsyapramāṇād adhikaṃ tasyāḥ kāyam apūrayam ||
तस्याश्चास्यं महद् भीमं वर्धते मम भक्षणे । (४०।१)
tasyāścāsyaṃ mahad bhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe |
न च मां सा तु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम् ॥ (४०।२)
na ca māṃ sā tu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam ||
ततो ऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात् । (४१।१)
tato 'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṃkṣipya nimiṣāntarāt |
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हृता ॥ (४३।२)
rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hṛtā ||
तां हत्वा पुनर् एवाहं कृत्यम् आत्ययिकं स्मरन् । (४४।१)
tāṃ hatvā punar evāhaṃ kṛtyam ātyayikaṃ smaran |
दक्षिणं तीरम् उदधेर् लङ्का यत्र च सा पुरी ॥ (४४।३)
dakṣiṇaṃ tīram udadher laṅkā yatra ca sā purī ||
प्रविष्टो ऽहम् अविज्ञातो रक्षोभिर् भीमविक्रमैः ॥ (४५।२)
praviṣṭo 'ham avijñāto rakṣobhir bhīmavikramaiḥ ||
तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वञ् जनकात्मजाम् । (४६।१)
tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicinvañ janakātmajām |
स प्राकारम् अवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ॥ (४९।१)
sa prākāram avaplutya paśyāmi bahupādapam ||
अदूराच्छिंशपावृक्षात् पश्यामि वरवर्णिनीम् । (५१।१)
adūrācchiṃśapāvṛkṣāt paśyāmi varavarṇinīm |
राक्षसीभिर् विरूपाभिः क्रूराभिर् अभिसंवृताम् । (५२।१)
rākṣasībhir virūpābhiḥ krūrābhir abhisaṃvṛtām |
मांसशोणितभक्ष्याभिर् व्याघ्रीभिर् हरिणीं यथा ॥ (५२।२)
māṃsaśoṇitabhakṣyābhir vyāghrībhir hariṇīṃ yathā ||
तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीम् अनिन्दिताम् । (५३।१)
tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīm aninditām |
तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्न् अहम् अवस्थितः ॥ (५३।२)
tatraiva śiṃśapāvṛkṣe paśyann aham avasthitaḥ ||
ततो ऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम् । (५५।१)
tato 'haṃ paramodvignaḥ svarūpaṃ pratyasaṃharam |
अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥ (५५।२)
ahaṃ ca śiṃśapāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ ||
तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताभवत् स्थिता ॥ (५६।२)
taṃ deśaṃ samanuprāptā yatra sītābhavat sthitā ||
तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम् । (५७।१)
taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram |
संकुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥ (५७।२)
saṃkucyorū stanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca ||
अवाक्शिराः प्रपतितो बहु मन्यस्व माम् इति ॥ (५८।२)
avākśirāḥ prapatito bahu manyasva mām iti ||
यदि चेत् त्वं तु मां दर्पान्नाभिनन्दसि गर्विते । (५९।१)
yadi cet tvaṃ tu māṃ darpānnābhinandasi garvite |
द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥ (५९।२)
dvimāsānantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava ||
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः । (६०।१)
etacchrutvā vacastasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
किंस्विद् वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुर् असंनिधौ । (६२।१)
kiṃsvid vīryaṃ tavānārya yo māṃ bhartur asaṃnidhau |
न त्वं रामस्य सदृशो दास्ये ऽप्यस्य न युज्यसे । (६३।१)
na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye 'pyasya na yujyase |
यज्ञीयः सत्यवाक् चैव रणश्लाघी च राघवः ॥ (६३।२)
yajñīyaḥ satyavāk caiva raṇaślāghī ca rāghavaḥ ||
जानक्या परुषं वाक्यम् एवम् उक्तो दशाननः । (६४।१)
jānakyā paruṣaṃ vākyam evam ukto daśānanaḥ |
विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिम् उद्यम्य दक्षिणम् । (६५।१)
vivṛtya nayane krūre muṣṭim udyamya dakṣiṇam |
मैथिलीं हन्तुम् आरब्धः स्त्रीभिर् हाहाकृतं तदा ॥ (६५।२)
maithilīṃ hantum ārabdhaḥ strībhir hāhākṛtaṃ tadā ||
स्त्रीणां मध्यात् समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः । (६६।१)
strīṇāṃ madhyāt samutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ |
देवगन्धर्वकन्याभिर् यक्षकन्याभिर् एव च । (६८।१)
devagandharvakanyābhir yakṣakanyābhir eva ca |
सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि ॥ (६८।२)
sārdhaṃ prabho ramasveha sītayā kiṃ kariṣyasi ||
उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ॥ (६९।२)
utthāpya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ ||
याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः । (७०।१)
yāte tasmin daśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
सीतां निर्भर्त्सयामासुर् वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ॥ (७०।२)
sītāṃ nirbhartsayāmāsur vākyaiḥ krūraiḥ sudāruṇaiḥ ||
तर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ॥ (७१।२)
tarjitaṃ ca tadā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam ||
वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः । (७२।१)
vṛthāgarjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ |
ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः । (७३।१)
tatastāḥ sahitāḥ sarvā vihatāśā nirudyamāḥ |
परिक्षिप्य समन्तात् तां निद्रावशम् उपागताः ॥ (७३।२)
parikṣipya samantāt tāṃ nidrāvaśam upāgatāḥ ||
तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता । (७४।१)
tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā |
तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् । (७५।१)
tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām |
चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ॥ (७५।२)
cintayāmāsa viśrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ ||
संभाषणार्थे च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः । (७६।१)
saṃbhāṣaṇārthe ca mayā jānakyāścintito vidhiḥ |
श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम् । (७७।१)
śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇapūjitām |
प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ॥ (७७।२)
pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā ||
कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुंगव । (७८।१)
kastvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṃgava |
का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुम् अर्हसि ॥ (७८।२)
kā ca rāmeṇa te prītistanme śaṃsitum arhasi ||
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अहम् अप्यब्रुवं वचः । (७९।१)
tasyāstadvacanaṃ śrutvā aham apyabruvaṃ vacaḥ |
देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः । (७९।२)
devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ |
सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः ॥ (७९।३)
sugrīvo nāma vikrānto vānarendro mahābalaḥ ||
तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तम् इहागतम् । (८०।१)
tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanūmantam ihāgatam |
भर्त्राहं प्रहितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ (८०।२)
bhartrāhaṃ prahitastubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||
इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् । (८१।१)
idaṃ ca puruṣavyāghraḥ śrīmān dāśarathiḥ svayam |
अङ्गुलीयम् अभिज्ञानम् अदात् तुभ्यं यशस्विनि ॥ (८१।२)
aṅgulīyam abhijñānam adāt tubhyaṃ yaśasvini ||
तद् इच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् । (८२।१)
tad icchāmi tvayājñaptaṃ devi kiṃ karavāṇyaham |
रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किम् उत्तरम् ॥ (८२।२)
rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kim uttaram ||
प्रणम्य शिरसा देवीम् अहम् आर्याम् अनिन्दिताम् । (८४।१)
praṇamya śirasā devīm aham āryām aninditām |
प्रायच्छत् परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह ॥ (८५।२)
prāyacchat paramodvignā vācā māṃ saṃdideśa ha ||
ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः । (८६।१)
tatastasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ |
प्रदक्षिणं परिक्रामम् इहाभ्युद्गतमानसः ॥ (८६।२)
pradakṣiṇaṃ parikrāmam ihābhyudgatamānasaḥ ||
हनूमन्मम वृत्तान्तं वक्तुम् अर्हसि राघवे ॥ (८७।२)
hanūmanmama vṛttāntaṃ vaktum arhasi rāghave ||
यथा श्रुत्वैव नचिरात् तावुभौ रामलक्ष्मणौ । (८८।१)
yathā śrutvaiva nacirāt tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
यद्यन्यथा भवेद् एतद् द्वौ मासौ जीवितं मम । (८९।१)
yadyanyathā bhaved etad dvau māsau jīvitaṃ mama |
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहम् अनाथवत् ॥ (८९।२)
na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāham anāthavat ||
तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो माम् अभ्यवर्तत । (९०।१)
tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho mām abhyavartata |
उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषम् अनन्तरम् ॥ (९०।२)
uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣam anantaram ||
युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुम् आरभे ॥ (९१।२)
yuddhakāṅkṣī vanaṃ tacca vināśayitum ārabhe ||
तद् भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् । (९२।१)
tad bhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam |
प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥ (९२।२)
pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ ||
मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः । (९३।१)
māṃ ca dṛṣṭvā vane tasmin samāgamya tatastataḥ |
ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ॥ (९३।२)
tāḥ samabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire ||
राजन् वनम् इदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना । (९४।१)
rājan vanam idaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā |
दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः । (९५।१)
durbuddhestasya rājendra tava vipriyakāriṇaḥ |
वधम् आज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत् ॥ (९५।२)
vadham ājñāpaya kṣipraṃ yathāsau vilayaṃ vrajet ||
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः । (९६।१)
tacchrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bhṛśadurjayāḥ |
ततो मे बुद्धिर् उत्पन्ना चैत्यप्रासादम् आक्रमम् ॥ (९९।१)
tato me buddhir utpannā caityaprāsādam ākramam ||
तत्रस्थान् राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः । (१००।१)
tatrasthān rākṣasān hatvā śataṃ stambhena vai punaḥ |
ललामभूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा ॥ (१००।२)
lalāmabhūto laṅkāyā mayā vidhvaṃsito ruṣā ||
ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनम् आदिशत् ॥ (१०१।१)
tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinam ādiśat ||
तम् अहं बलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम् । (१०२।१)
tam ahaṃ balasampannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam |
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान् महाबलान् । (१०३।१)
tacchrutvā rākṣasendrastu mantriputrān mahābalān |
मन्त्रिपुत्रान् हताञ् श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान् । (१०४।१)
mantriputrān hatāñ śrutvā samare laghuvikramān |
पञ्चसेनाग्रगाञ् शूरान् प्रेषयामास रावणः । (१०४।२)
pañcasenāgragāñ śūrān preṣayāmāsa rāvaṇaḥ |
तान् अहं सह सैन्यान् वै सर्वान् एवाभ्यसूदयम् ॥ (१०४।३)
tān ahaṃ saha sainyān vai sarvān evābhyasūdayam ||
ततः पुनर् दशग्रीवः पुत्रम् अक्षं महाबलम् । (१०५।१)
tataḥ punar daśagrīvaḥ putram akṣaṃ mahābalam |
बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास संयुगे ॥ (१०५।२)
bahubhī rākṣasaiḥ sārdhaṃ preṣayāmāsa saṃyuge ||
तं तु मन्दोदरी पुत्रं कुमारं रणपण्डितम् । (१०६।१)
taṃ tu mandodarī putraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam |
सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान् । (१०६।२)
sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayośca gṛhītavān |
चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥ (१०६।३)
carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam ||
तम् अक्षम् आगतं भग्नं निशम्य स दशाननः । (१०७।१)
tam akṣam āgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ |
तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् । (१०७।२)
tata indrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇaḥ sutam |
व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ॥ (१०७।३)
vyādideśa susaṃkruddho balinaṃ yuddhadurmadam ||
तस्याप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुंगवम् । (१०८।१)
tasyāpyahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṃgavam |
नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षम् उपागमम् ॥ (१०८।२)
naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣam upāgamam ||
प्रेषितो रावणेनैष सह वीरैर् मदोत्कटैः ॥ (१०९।२)
preṣito rāvaṇenaiṣa saha vīrair madotkaṭaiḥ ||
ब्राह्मेणास्त्रेण स तु मां प्रबध्नाच्चातिवेगतः । (११०।१)
brāhmeṇāstreṇa sa tu māṃ prabadhnāccātivegataḥ |
रज्जूभिर् अभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥ (११०।२)
rajjūbhir abhibadhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ ||
रावणस्य समीपं च गृहीत्वा माम् उपानयन् । (१११।१)
rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā mām upānayan |
दृष्ट्वा संभाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ॥ (१११।२)
dṛṣṭvā saṃbhāṣitaścāhaṃ rāvaṇena durātmanā ||
पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तद्वधम् । (११२।१)
pṛṣṭaśca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca tadvadham |
तत् सर्वं च मया तत्र सीतार्थम् इति जल्पितम् ॥ (११२।२)
tat sarvaṃ ca mayā tatra sītārtham iti jalpitam ||
अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो । (११३।१)
asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho |
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमान् अहम् ॥ (११३।२)
mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumān aham ||
रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् । (११४।१)
rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim |
सो ऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्समीपम् इहागतः ॥ (११४।२)
so 'haṃ dautyena rāmasya tvatsamīpam ihāgataḥ ||
शृणु चापि समादेशं यद् अहं प्रब्रवीमि ते । (११५।१)
śṛṇu cāpi samādeśaṃ yad ahaṃ prabravīmi te |
राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यम् आह समाहितम् । (११५।२)
rākṣaseśa harīśastvāṃ vākyam āha samāhitam |
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यम् इवाशनम् ॥ (११५।३)
dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyam ivāśanam ||
राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ॥ (११६।२)
rāghavo raṇavikrānto mitratvaṃ samupāgataḥ ||
तेन मे कथितं राजन् भार्या मे रक्षसा हृता । (११७।१)
tena me kathitaṃ rājan bhāryā me rakṣasā hṛtā |
तत्र साहाय्यहेतोर् मे समयं कर्तुम् अर्हसि ॥ (११७।२)
tatra sāhāyyahetor me samayaṃ kartum arhasi ||
वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः । (११८।१)
vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa saha prabhuḥ |
चक्रे ऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवः सहलक्ष्मणः ॥ (११८।२)
cakre 'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ ||
वानराणां महाराजः कृतः संप्लवतां प्रभुः ॥ (११९।२)
vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtaḥ saṃplavatāṃ prabhuḥ ||
तस्य साहाय्यम् अस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह । (१२०।१)
tasya sāhāyyam asmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tviha |
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपम् इह धर्मतः ॥ (१२०।२)
tena prasthāpitastubhyaṃ samīpam iha dharmataḥ ||
क्षिप्रम् आनीयतां सीता दीयतां राघवस्य च । (१२१।१)
kṣipram ānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavasya ca |
वानराणां प्रभवो हि न केन विदितः पुरा । (१२२।१)
vānarāṇāṃ prabhavo hi na kena viditaḥ purā |
देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥ (१२२।२)
devatānāṃ sakāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ ||
माम् ऐक्षत ततो रुष्टश्चक्षुषा प्रदहन्न् इव ॥ (१२३।२)
mām aikṣata tato ruṣṭaścakṣuṣā pradahann iva ||
तेन वध्यो ऽहम् आज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ॥ (१२४।१)
tena vadhyo 'ham ājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā ||
तेन राक्षसराजो ऽसौ याचितो मम कारणात् ॥ (१२५।२)
tena rākṣasarājo 'sau yācito mama kāraṇāt ||
दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस । (१२६।१)
dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa |
दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ॥ (१२६।२)
dūtena veditavyaṃ ca yathārthaṃ hitavādinā ||
विरूपकरणं दृष्टं न वधो ऽस्तीह शास्त्रतः ॥ (१२७।२)
virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho 'stīha śāstrataḥ ||
विभीषणेनैवम् उक्तो रावणः संदिदेश तान् । (१२८।१)
vibhīṣaṇenaivam ukto rāvaṇaḥ saṃdideśa tān |
राक्षसान् एतद् एवाद्य लाङ्गूलं दह्यताम् इति ॥ (१२८।२)
rākṣasān etad evādya lāṅgūlaṃ dahyatām iti ||
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः । (१२९।१)
tatastasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ |
वेष्टितं शणवल्कैश्च पटैः कार्पासकैस्तथा ॥ (१२९।२)
veṣṭitaṃ śaṇavalkaiśca paṭaiḥ kārpāsakaistathā ||
राक्षसाः सिद्धसंनाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः । (१३०।१)
rākṣasāḥ siddhasaṃnāhāstataste caṇḍavikramāḥ |
तद् आदीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥ (१३०।२)
tad ādīpyanta me pucchaṃ hanantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ ||
बद्धस्य बहुभिः पाशैर् यन्त्रितस्य च राक्षसैः । (१३१।१)
baddhasya bahubhiḥ pāśair yantritasya ca rākṣasaiḥ |
न मे पीडा भवेत् काचिद् दिदृक्षोर् नगरीं दिवा ॥ (१३१।२)
na me pīḍā bhavet kācid didṛkṣor nagarīṃ divā ||
ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं माम् अग्निसंवृतम् । (१३२।१)
tataste rākṣasāḥ śūrā baddhaṃ mām agnisaṃvṛtam |
ततो ऽहं सुमहद् रूपं संक्षिप्य पुनर् आत्मनः । (१३३।१)
tato 'haṃ sumahad rūpaṃ saṃkṣipya punar ātmanaḥ |
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिष्ठः स्थितः पुनः ॥ (१३३।२)
vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtiṣṭhaḥ sthitaḥ punaḥ ||
आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् । (१३४।१)
āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam |
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवान् अहम् ॥ (१३४।२)
tatastannagaradvāraṃ vegenāplutavān aham ||
पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् । (१३५।१)
pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām |
दहाम्यहम् असंभ्रान्तो युगान्ताग्निर् इव प्रजाः ॥ (१३५।२)
dahāmyaham asaṃbhrānto yugāntāgnir iva prajāḥ ||
दग्ध्वा लङ्कां पुनश्चैव शङ्का माम् अभ्यवर्तत । (१३६।१)
dagdhvā laṅkāṃ punaścaiva śaṅkā mām abhyavartata |
दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ॥ (१३६।२)
dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ ||
अथाहं वाचम् अश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् । (१३७।१)
athāhaṃ vācam aśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām |
जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम् ॥ (१३७।२)
jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām ||
ततो मे बुद्धिर् उत्पन्ना श्रुत्वा ताम् अद्भुतां गिरम् । (१३८।१)
tato me buddhir utpannā śrutvā tām adbhutāṃ giram |
पुनर् दृष्टा च वैदेही विसृष्टश्च तया पुनः ॥ (१३८।२)
punar dṛṣṭā ca vaidehī visṛṣṭaśca tayā punaḥ ||
सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वम् अनुष्ठितम् ॥ (१३९।२)
sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvam anuṣṭhitam ||
एतत् सर्वं मया तत्र यथावद् उपपादितम् । (१४०।१)
etat sarvaṃ mayā tatra yathāvad upapāditam |
अत्र यन्न कृतं शेषं तत् सर्वं क्रियताम् इति ॥ (१४०।२)
atra yanna kṛtaṃ śeṣaṃ tat sarvaṃ kriyatām iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.