Rām, 1, 35
Select a line for its word-by-word analysis.
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्न् उभौ राघवलक्ष्मणौ । (१।१)
uktavākye munau tasminn ubhau rāghavalakṣmaṇau |
प्रतिनन्द्य कथां वीराव् ऊचतुर् मुनिपुंगवम् ॥ (१।२)
pratinandya kathāṃ vīrāv ūcatur munipuṃgavam ||
धर्मयुक्तम् इदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया । (२।१)
dharmayuktam idaṃ brahman kathitaṃ paramaṃ tvayā |
दुहितुः शैलराजस्य ज्येष्ठाय वक्तुम् अर्हसि ॥ (२।२)
duhituḥ śailarājasya jyeṣṭhāya vaktum arhasi ||
विस्तरं विस्तरज्ञो ऽसि दिव्यमानुषसम्भवम् । (३।१)
vistaraṃ vistarajño 'si divyamānuṣasambhavam |
त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभिः कैः समन्विता ॥ (४।२)
triṣu lokeṣu dharmajña karmabhiḥ kaiḥ samanvitā ||
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रस् तपोधनः । (५।१)
tathā bruvati kākutsthe viśvāmitras tapodhanaḥ |
निखिलेन कथां सर्वाम् ऋषिमध्ये न्यवेदयत् ॥ (५।२)
nikhilena kathāṃ sarvām ṛṣimadhye nyavedayat ||
दृष्ट्वा च स्पृहया देवीं मैथुनायोपचक्रमे ॥ (६।२)
dṛṣṭvā ca spṛhayā devīṃ maithunāyopacakrame ||
यद् इहोत्पद्यते भूतं कस् तत् प्रतिसहिष्यते ॥ (८।२)
yad ihotpadyate bhūtaṃ kas tat pratisahiṣyate ||
अभिगम्य सुराः सर्वे प्रणिपत्येदम् अब्रुवन् । (९।१)
abhigamya surāḥ sarve praṇipatyedam abruvan |
सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥ (९।३)
surāṇāṃ praṇipātena prasādaṃ kartum arhasi ||
ब्राह्मेण तपसा युक्तो देव्या सह तपश् चर ॥ (१०।२)
brāhmeṇa tapasā yukto devyā saha tapaś cara ||
रक्ष सर्वान् इमांल् लोकान् नालोकं कर्तुम् अर्हसि ॥ (११।२)
rakṣa sarvān imāṃl lokān nālokaṃ kartum arhasi ||
बाढम् इत्य् अब्रवीत् सर्वान् पुनश् चेदम् उवाच ह ॥ (१२।२)
bāḍham ity abravīt sarvān punaś cedam uvāca ha ||
धारयिष्याम्य् अहं तेजस् तेजस्य् एव सहोमया । (१३।१)
dhārayiṣyāmy ahaṃ tejas tejasy eva sahomayā |
त्रिदशाः पृथिवी चैव निर्वाणम् अधिगच्छतु ॥ (१३।२)
tridaśāḥ pṛthivī caiva nirvāṇam adhigacchatu ||
यद् इदं क्षुभितं स्थानान् मम तेजो ह्य् अनुत्तमम् । (१४।१)
yad idaṃ kṣubhitaṃ sthānān mama tejo hy anuttamam |
धारयिष्यति कस् तन् मे ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः ॥ (१४।२)
dhārayiṣyati kas tan me bruvantu surasattamāḥ ||
एवम् उक्तास् ततो देवाः प्रत्यूचुर् वृषभध्वजम् । (१५।१)
evam uktās tato devāḥ pratyūcur vṛṣabhadhvajam |
यत् तेजः क्षुभितं ह्य् एतत् तद् धरा धारयिष्यति ॥ (१५।२)
yat tejaḥ kṣubhitaṃ hy etat tad dharā dhārayiṣyati ||
ततो देवाः पुनर् इदम् ऊचुश् चाथ हुताशनम् । (१७।१)
tato devāḥ punar idam ūcuś cātha hutāśanam |
प्रविश त्वं महातेजो रौद्रं वायुसमन्वितः ॥ (१७।२)
praviśa tvaṃ mahātejo raudraṃ vāyusamanvitaḥ ||
तद् अग्निना पुनर् व्याप्तं संजातः श्वेतपर्वतः । (१८।१)
tad agninā punar vyāptaṃ saṃjātaḥ śvetaparvataḥ |
यत्र जातो महातेजाः कार्त्तिकेयो ऽग्निसम्भवः ॥ (१८।३)
yatra jāto mahātejāḥ kārttikeyo 'gnisambhavaḥ ||
अथोमां च शिवं चैव देवाः सर्षिगणास् तदा । (१९।१)
athomāṃ ca śivaṃ caiva devāḥ sarṣigaṇās tadā |
समन्युर् अशपत् सर्वान् क्रोधसंरक्तलोचना ॥ (२०।२)
samanyur aśapat sarvān krodhasaṃraktalocanā ||
यस्मान् निवारिता चैव संगता पुत्रकाम्यया । (२१।१)
yasmān nivāritā caiva saṃgatā putrakāmyayā |
अपत्यं स्वेषु दारेषु नोत्पादयितुम् अर्हथ । (२१।२)
apatyaṃ sveṣu dāreṣu notpādayitum arhatha |
अद्य प्रभृति युष्माकम् अप्रजाः सन्तु पत्नयः ॥ (२१।३)
adya prabhṛti yuṣmākam aprajāḥ santu patnayaḥ ||
एवम् उक्त्वा सुरान् सर्वाञ् शशाप पृथिवीम् अपि । (२२।१)
evam uktvā surān sarvāñ śaśāpa pṛthivīm api |
न च पुत्रकृतां प्रीतिं मत्क्रोधकलुषीकृता । (२३।१)
na ca putrakṛtāṃ prītiṃ matkrodhakaluṣīkṛtā |
प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधे मम पुत्रम् अनिच्छती ॥ (२३।२)
prāpsyasi tvaṃ sudurmedhe mama putram anicchatī ||
तान् सर्वान् व्रीडितान् दृष्ट्वा सुरान् सुरपतिस् तदा । (२४।१)
tān sarvān vrīḍitān dṛṣṭvā surān surapatis tadā |
स गत्वा तप आतिष्ठत् पार्श्वे तस्योत्तरे गिरेः । (२५।१)
sa gatvā tapa ātiṣṭhat pārśve tasyottare gireḥ |
हिमवत्प्रभवे शृङ्गे सह देव्या महेश्वरः ॥ (२५।२)
himavatprabhave śṛṅge saha devyā maheśvaraḥ ||
गङ्गायाः प्रभवं चैव शृणु मे सहलक्ष्मणः ॥ (२६।२)
gaṅgāyāḥ prabhavaṃ caiva śṛṇu me sahalakṣmaṇaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.