Rām, 6, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवित् । (१।१)
sugrīvasya vacaḥ śrutvā hetumat paramārthavit |
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तम् अथाब्रवीत् ॥ (१।२)
pratijagrāha kākutstho hanūmantam athābravīt ||
सर्वथा सुसमर्थो ऽस्मि सागरस्यास्य लङ्घने ॥ (२।२)
sarvathā susamartho 'smi sāgarasyāsya laṅghane ||
कति दुर्गाणि दुर्गाया लङ्कायास्तद् ब्रवीहि मे । (३।१)
kati durgāṇi durgāyā laṅkāyāstad bravīhi me |
ज्ञातुम् इच्छामि तत् सर्वं दर्शनाद् इव वानर ॥ (३।२)
jñātum icchāmi tat sarvaṃ darśanād iva vānara ||
सर्वम् आचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो ह्यसि ॥ (५।२)
sarvam ācakṣva tattvena sarvathā kuśalo hyasi ||
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो रामं पुनर् अथाब्रवीत् ॥ (६।२)
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho rāmaṃ punar athābravīt ||
श्रूयतां सर्वम् आख्यास्ये दुर्गकर्मविधानतः । (७।१)
śrūyatāṃ sarvam ākhyāsye durgakarmavidhānataḥ |
गुप्ता पुरी यथा लङ्का रक्षिता च यथा बलैः ॥ (७।२)
guptā purī yathā laṅkā rakṣitā ca yathā balaiḥ ||
परां समृद्धिं लङ्कायाः सागरस्य च भीमताम् । (८।१)
parāṃ samṛddhiṃ laṅkāyāḥ sāgarasya ca bhīmatām |
द्वाराणि विपुलान्यस्याश्चत्वारि सुमहान्ति च ॥ (१०।२)
dvārāṇi vipulānyasyāścatvāri sumahānti ca ||
आगतं परसैन्यं तैस्तत्र प्रतिनिवार्यते ॥ (११।२)
āgataṃ parasainyaṃ taistatra pratinivāryate ||
द्वारेषु संस्कृता भीमाः कालायसमयाः शिताः । (१२।१)
dvāreṣu saṃskṛtā bhīmāḥ kālāyasamayāḥ śitāḥ |
शतशो रोचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसां गणैः ॥ (१२।२)
śataśo rocitā vīraiḥ śataghnyo rakṣasāṃ gaṇaiḥ ||
सौवर्णश्च महांस्तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः । (१३।१)
sauvarṇaśca mahāṃstasyāḥ prākāro duṣpradharṣaṇaḥ |
द्वारेषु तासां चत्वारः संक्रमाः परमायताः । (१५।१)
dvāreṣu tāsāṃ catvāraḥ saṃkramāḥ paramāyatāḥ |
यन्त्रैर् उपेता बहुभिर् महद्भिर् दृढसंधिभिः ॥ (१५।२)
yantrair upetā bahubhir mahadbhir dṛḍhasaṃdhibhiḥ ||
त्रायन्ते संक्रमास्तत्र परसैन्यागमे सति । (१६।१)
trāyante saṃkramāstatra parasainyāgame sati |
यन्त्रैस्तैर् अवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः ॥ (१६।२)
yantraistair avakīryante parikhāsu samantataḥ ||
एकस्त्वकम्प्यो बलवान् संक्रमः सुमहादृढः । (१७।१)
ekastvakampyo balavān saṃkramaḥ sumahādṛḍhaḥ |
काञ्चनैर् बहुभिः स्तम्भैर् वेदिकाभिश्च शोभितः ॥ (१७।२)
kāñcanair bahubhiḥ stambhair vedikābhiśca śobhitaḥ ||
स्वयं प्रकृतिसम्पन्नो युयुत्सू राम रावणः । (१८।१)
svayaṃ prakṛtisampanno yuyutsū rāma rāvaṇaḥ |
नादेयं पार्वतं वन्यं कृत्रिमं च चतुर्विधम् ॥ (१९।२)
nādeyaṃ pārvataṃ vanyaṃ kṛtrimaṃ ca caturvidham ||
नौपथश्चापि नास्त्यत्र निरादेशश्च सर्वतः ॥ (२०।२)
naupathaścāpi nāstyatra nirādeśaśca sarvataḥ ||
शैलाग्रे रचिता दुर्गा सा पूर् देवपुरोपमा । (२१।१)
śailāgre racitā durgā sā pūr devapuropamā |
परिघाश्च शतघ्न्यश्च यन्त्राणि विविधानि च । (२२।१)
parighāśca śataghnyaśca yantrāṇi vividhāni ca |
शोभयन्ति पुरीं लङ्कां रावणस्य दुरात्मनः ॥ (२२।२)
śobhayanti purīṃ laṅkāṃ rāvaṇasya durātmanaḥ ||
अयुतं रक्षसाम् अत्र पश्चिमद्वारम् आश्रितम् । (२३।१)
ayutaṃ rakṣasām atra paścimadvāram āśritam |
शूलहस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः ॥ (२३।२)
śūlahastā durādharṣāḥ sarve khaḍgāgrayodhinaḥ ||
नियुतं रक्षसाम् अत्र दक्षिणद्वारम् आश्रितम् । (२४।१)
niyutaṃ rakṣasām atra dakṣiṇadvāram āśritam |
चतुरङ्गेण सैन्येन योधास्तत्राप्यनुत्तमाः ॥ (२४।२)
caturaṅgeṇa sainyena yodhāstatrāpyanuttamāḥ ||
प्रयुतं रक्षसाम् अत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम् । (२५।१)
prayutaṃ rakṣasām atra pūrvadvāraṃ samāśritam |
चर्मखड्गधराः सर्वे तथा सर्वास्त्रकोविदाः ॥ (२५।२)
carmakhaḍgadharāḥ sarve tathā sarvāstrakovidāḥ ||
अर्बुदं रक्षसाम् अत्र उत्तरद्वारम् आश्रितम् । (२६।१)
arbudaṃ rakṣasām atra uttaradvāram āśritam |
रथिनश्चाश्ववाहाश्च कुलपुत्राः सुपूजिताः ॥ (२६।२)
rathinaścāśvavāhāśca kulaputrāḥ supūjitāḥ ||
शतं शतसहस्राणां मध्यमं गुल्मम् आश्रितम् । (२७।१)
śataṃ śatasahasrāṇāṃ madhyamaṃ gulmam āśritam |
यातुधाना दुराधर्षाः साग्रकोटिश्च रक्षसाम् ॥ (२७।२)
yātudhānā durādharṣāḥ sāgrakoṭiśca rakṣasām ||
ते मया संक्रमा भग्नाः परिखाश्चावपूरिताः । (२८।१)
te mayā saṃkramā bhagnāḥ parikhāścāvapūritāḥ |
दग्धा च नगरी लङ्का प्राकाराश्चावसादिताः ॥ (२८।२)
dagdhā ca nagarī laṅkā prākārāścāvasāditāḥ ||
अङ्गदो द्विविदो मैन्दो जाम्बवान् पनसो नलः । (३०।१)
aṅgado dvivido maindo jāmbavān panaso nalaḥ |
प्लवमाना हि गत्वा तां रावणस्य महापुरीम् । (३१।१)
plavamānā hi gatvā tāṃ rāvaṇasya mahāpurīm |
सप्रकारां सभवनाम् आनयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ (३१।२)
saprakārāṃ sabhavanām ānayiṣyanti maithilīm ||
एवम् आज्ञापय क्षिप्रं बलानां सर्वसंग्रहम् । (३२।१)
evam ājñāpaya kṣipraṃ balānāṃ sarvasaṃgraham |
मुहूर्तेन तु युक्तेन प्रस्थानम् अभिरोचय ॥ (३२।२)
muhūrtena tu yuktena prasthānam abhirocaya ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.