Rām, 6, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
बलम् आलोकयन् सर्वं शुको वाक्यम् अथाब्रवीत् ॥ (१।२)
balam ālokayan sarvaṃ śuko vākyam athābravīt ||
स्थितान् पश्यसि यान् एतान्मत्तान् इव महाद्विपान् । (२।१)
sthitān paśyasi yān etānmattān iva mahādvipān |
न्यग्रोधान् इव गाङ्गेयान् सालान् हैमवतान् इव ॥ (२।२)
nyagrodhān iva gāṅgeyān sālān haimavatān iva ||
यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ । (६।१)
yau tau paśyasi tiṣṭhantau kumārau devarūpiṇau |
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ ताभ्यां नास्ति समो युधि ॥ (६।२)
maindaśca dvividaścobhau tābhyāṃ nāsti samo yudhi ||
यावेतावेतयोः पार्श्वे स्थितौ पर्वतसंनिभौ । (८।१)
yāvetāvetayoḥ pārśve sthitau parvatasaṃnibhau |
सुमुखो विमुखश्चैव मृत्युपुत्रौ पितुः समौ ॥ (८।२)
sumukho vimukhaścaiva mṛtyuputrau pituḥ samau ||
यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नम् इव कुञ्जरम् । (९।१)
yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ prabhinnam iva kuñjaram |
यो बलात् क्षोभयेत् क्रुद्धः समुद्रम् अपि वानरः ॥ (९।२)
yo balāt kṣobhayet kruddhaḥ samudram api vānaraḥ ||
एषो ऽभिगन्ता लङ्काया वैदेह्यास्तव च प्रभो । (१०।१)
eṣo 'bhigantā laṅkāyā vaidehyāstava ca prabho |
एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनर् आगतम् ॥ (१०।२)
enaṃ paśya purā dṛṣṭaṃ vānaraṃ punar āgatam ||
ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः । (११।१)
jyeṣṭhaḥ kesariṇaḥ putro vātātmaja iti śrutaḥ |
हनूमान् इति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः ॥ (११।२)
hanūmān iti vikhyāto laṅghito yena sāgaraḥ ||
उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल पिपासितः । (१३।१)
udyantaṃ bhāskaraṃ dṛṣṭvā bālaḥ kila pipāsitaḥ |
आदित्यम् आहरिष्यामि न मे क्षुत् प्रतियास्यति । (१४।१)
ādityam āhariṣyāmi na me kṣut pratiyāsyati |
किंचिद् भिन्ना दृढहनोर् हनूमान् एष तेन वै ॥ (१६।२)
kiṃcid bhinnā dṛḍhahanor hanūmān eṣa tena vai ||
नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम् । (१७।२)
nāsya śakyaṃ balaṃ rūpaṃ prabhāvo vānubhāṣitum |
यश्चैषो ऽनन्तरः शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः । (१८।१)
yaścaiṣo 'nantaraḥ śūraḥ śyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ |
इक्ष्वाकूणाम् अतिरथो लोके विख्यातपौरुषः ॥ (१८।२)
ikṣvākūṇām atiratho loke vikhyātapauruṣaḥ ||
यस्मिन्न चलते धर्मो यो धर्मं नातिवर्तते । (१९।१)
yasminna calate dharmo yo dharmaṃ nātivartate |
यो ब्राह्मम् अस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः ॥ (१९।२)
yo brāhmam astraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ ||
यो भिन्द्याद् गगनं बाणैः पर्वतांश्चापि दारयेत् । (२०।१)
yo bhindyād gaganaṃ bāṇaiḥ parvatāṃścāpi dārayet |
यस्य मृत्योर् इव क्रोधः शक्रस्येव पराक्रमः ॥ (२०।२)
yasya mṛtyor iva krodhaḥ śakrasyeva parākramaḥ ||
यस्य भार्या जनस्थानात्सीता चापहृता त्वया । (२१।१)
yasya bhāryā janasthānātsītā cāpahṛtā tvayā |
स एष रामस्त्वां योद्धुं राजन् समभिवर्तते ॥ (२१।२)
sa eṣa rāmastvāṃ yoddhuṃ rājan samabhivartate ||
यश्चैष दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः । (२२।१)
yaścaiṣa dakṣiṇe pārśve śuddhajāmbūnadaprabhaḥ |
विशालवक्षास्ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः ॥ (२२।२)
viśālavakṣāstāmrākṣo nīlakuñcitamūrdhajaḥ ||
एषो ऽस्य लक्ष्मणो नाम भ्राता प्राणसमः प्रियः । (२३।१)
eṣo 'sya lakṣmaṇo nāma bhrātā prāṇasamaḥ priyaḥ |
नये युद्धे च कुशलः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ (२३।२)
naye yuddhe ca kuśalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ ||
अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान् बली । (२४।१)
amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimān balī |
रामस्य दक्षिणो बाहुर् नित्यं प्राणो बहिश्चरः ॥ (२४।२)
rāmasya dakṣiṇo bāhur nityaṃ prāṇo bahiścaraḥ ||
एषैवाशंसते युद्धे निहन्तुं सर्वराक्षसान् ॥ (२५।२)
eṣaivāśaṃsate yuddhe nihantuṃ sarvarākṣasān ||
यस्तु सव्यम् असौ पक्षं रामस्याश्रित्य तिष्ठति । (२६।१)
yastu savyam asau pakṣaṃ rāmasyāśritya tiṣṭhati |
त्वाम् एव प्रतिसंरब्धो युद्धायैषो ऽभिवर्तते ॥ (२७।२)
tvām eva pratisaṃrabdho yuddhāyaiṣo 'bhivartate ||
यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं मध्ये गिरिम् इवाचलम् । (२८।१)
yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ madhye girim ivācalam |
सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्तारम् अपराजितम् ॥ (२८।२)
sarvaśākhāmṛgendrāṇāṃ bhartāram aparājitam ||
यः कपीन् अति बभ्राज हिमवान् इव पर्वतान् ॥ (२९।२)
yaḥ kapīn ati babhrāja himavān iva parvatān ||
किष्किन्धां यः समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम् । (३०।१)
kiṣkindhāṃ yaḥ samadhyāste guhāṃ sagahanadrumām |
दुर्गां पर्वतदुर्गस्थां प्रधानैः सह यूथपैः ॥ (३०।२)
durgāṃ parvatadurgasthāṃ pradhānaiḥ saha yūthapaiḥ ||
कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ॥ (३१।२)
kāntā devamanuṣyāṇāṃ yasyāṃ lakṣmīḥ pratiṣṭhitā ||
एतां च मालां तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम् । (३२।१)
etāṃ ca mālāṃ tārāṃ ca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः ॥ (३२।२)
sugrīvo vālinaṃ hatvā rāmeṇa pratipāditaḥ ||
सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वां युद्धार्थम् अभिवर्तते ॥ (३३।२)
sugrīvo vānarendrastvāṃ yuddhārtham abhivartate ||
इमां महाराज समीक्ष्य वाहिनीम् उपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमाम् । (३४।१)
imāṃ mahārāja samīkṣya vāhinīm upasthitāṃ prajvalitagrahopamām |
ततः प्रयत्नः परमो विधीयतां यथा जयः स्यान्न परैः पराजयः ॥ (३४।२)
tataḥ prayatnaḥ paramo vidhīyatāṃ yathā jayaḥ syānna paraiḥ parājayaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.