Rām, 2, 81
Select a line for its word-by-word analysis.
गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशम् अप्रियम् । (१।१)
guhasya vacanaṃ śrutvā bharato bhṛśam apriyam |
ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच् छ्रुतम् अप्रियम् ॥ (१।२)
dhyānaṃ jagāma tatraiva yatra tac chrutam apriyam ||
प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः । (३।१)
pratyāśvasya muhūrtaṃ tu kālaṃ paramadurmanāḥ |
पपात सहसा तोत्रैर् हृदि विद्ध इव द्विपः ॥ (३।२)
papāta sahasā totrair hṛdi viddha iva dvipaḥ ||
तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नो ऽनन्तरस्थितः । (४।१)
tadavasthaṃ tu bharataṃ śatrughno 'nantarasthitaḥ |
परिष्वज्य रुरोदोच्चैर् विसंज्ञः शोककर्शितः ॥ (४।२)
pariṣvajya rurodoccair visaṃjñaḥ śokakarśitaḥ ||
ताश् च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् । (६।१)
tāś ca taṃ patitaṃ bhūmau rudantyaḥ paryavārayan |
कौसल्या त्व् अनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे ॥ (६।२)
kausalyā tv anusṛtyainaṃ durmanāḥ pariṣasvaje ||
पुत्र व्याधिर् न ते कच्चिच् छरीरं परिबाधते । (८।१)
putra vyādhir na te kaccic charīraṃ paribādhate |
त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते । (९।१)
tvāṃ dṛṣṭvā putra jīvāmi rāme sabhrātṛke gate |
वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस् त्वम् अद्य नः ॥ (९।२)
vṛtte daśarathe rājñi nātha ekas tvam adya naḥ ||
कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचिद् अप्रियम् । (१०।१)
kaccin na lakṣmaṇe putra śrutaṃ te kiṃcid apriyam |
पुत्र वा ह्य् एकपुत्रायाः सहभार्ये वनं गते ॥ (१०।२)
putra vā hy ekaputrāyāḥ sahabhārye vanaṃ gate ||
स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्न् एव महायशाः । (११।१)
sa muhūrtaṃ samāśvasya rudann eva mahāyaśāḥ |
कौसल्यां परिसान्त्व्येदं गुहं वचनम् अब्रवीत् ॥ (११।२)
kausalyāṃ parisāntvyedaṃ guhaṃ vacanam abravīt ||
भ्राता मे क्वावसद् रात्रिं क्व सीता क्व च लक्ष्मणः । (१२।१)
bhrātā me kvāvasad rātriṃ kva sītā kva ca lakṣmaṇaḥ |
अस्वपच् छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥ (१२।२)
asvapac chayane kasmin kiṃ bhuktvā guha śaṃsa me ||
सो ऽब्रवीद् भरतं पृष्टो निषादाधिपतिर् गुहः । (१३।१)
so 'bravīd bharataṃ pṛṣṭo niṣādādhipatir guhaḥ |
यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहिते ऽतिथौ ॥ (१३।२)
yadvidhaṃ pratipede ca rāme priyahite 'tithau ||
अन्नम् उच्चावचं भक्षाः फलानि विविधानि च । (१४।१)
annam uccāvacaṃ bhakṣāḥ phalāni vividhāni ca |
तत् सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद् रामः सत्यपराक्रमः । (१५।१)
tat sarvaṃ pratyanujñāsīd rāmaḥ satyaparākramaḥ |
न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्रधर्मम् अनुस्मरन् ॥ (१५।२)
na hi tat pratyagṛhṇāt sa kṣatradharmam anusmaran ||
न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा । (१६।१)
na hy asmābhiḥ pratigrāhyaṃ sakhe deyaṃ tu sarvadā |
ततस् तु जलशेषेण लक्ष्मणो ऽप्य् अकरोत् तदा । (१८।१)
tatas tu jalaśeṣeṇa lakṣmaṇo 'py akarot tadā |
वाग्यतास् ते त्रयः संध्याम् उपासत समाहिताः ॥ (१८।२)
vāgyatās te trayaḥ saṃdhyām upāsata samāhitāḥ ||
सौमित्रिस् तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरं शुभम् । (१९।१)
saumitris tu tataḥ paścād akarot svāstaraṃ śubham |
स्वयम् आनीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात् ॥ (१९।२)
svayam ānīya barhīṃṣi kṣipraṃ rāghavakāraṇāt ||
तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया । (२०।१)
tasmin samāviśad rāmaḥ svāstare saha sītayā |
प्रक्षाल्य च तयोः पादाव् अपचक्राम लक्ष्मणः ॥ (२०।२)
prakṣālya ca tayoḥ pādāv apacakrāma lakṣmaṇaḥ ||
एतत् तद् इङ्गुदीमूलम् इदम् एव च तत् तृणम् । (२१।१)
etat tad iṅgudīmūlam idam eva ca tat tṛṇam |
यस्मिन् रामश् च सीता च रात्रिं तां शयिताव् उभौ ॥ (२१।२)
yasmin rāmaś ca sītā ca rātriṃ tāṃ śayitāv ubhau ||
नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवाञ् शरैः सुपूर्णाविषुधी परंतपः । (२२।१)
niyamya pṛṣṭhe tu talāṅgulitravāñ śaraiḥ supūrṇāviṣudhī paraṃtapaḥ |
महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो निशाम् अतिष्ठत् परितो ऽस्य केवलम् ॥ (२२।२)
mahad dhanuḥ sajyam upohya lakṣmaṇo niśām atiṣṭhat parito 'sya kevalam ||
ततस् त्व् अहं चोत्तमबाणचापधृक् स्थितो ऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः । (२३।१)
tatas tv ahaṃ cottamabāṇacāpadhṛk sthito 'bhavaṃ tatra sa yatra lakṣmaṇaḥ |
अतन्द्रिभिर् ज्ञातिभिर् आत्तकार्मुकैर् महेन्द्रकल्पं परिपालयंस् तदा ॥ (२३।२)
atandribhir jñātibhir āttakārmukair mahendrakalpaṃ paripālayaṃs tadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.