Rām, 7, 72
Select a line for its word-by-word analysis.
स मुहूर्ताद् उपश्रुत्य देवर्षिर् अमितप्रभः । (१।१)
sa muhūrtād upaśrutya devarṣir amitaprabhaḥ |
स्वम् आश्रमं शिष्यवृतः क्षुधार्तः संन्यवर्तत ॥ (१।२)
svam āśramaṃ śiṣyavṛtaḥ kṣudhārtaḥ saṃnyavartata ||
सो ऽपश्यद् अरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । (२।१)
so 'paśyad arajāṃ dīnāṃ rajasā samabhiplutām |
ज्योत्स्नाम् इवारुणग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम् ॥ (२।२)
jyotsnām ivāruṇagrastāṃ pratyūṣe na virājatīm ||
निर्दहन्न् इव लोकांस्त्रीञ् शिष्यांश्चेदम् उवाच ह ॥ (३।२)
nirdahann iva lokāṃstrīñ śiṣyāṃścedam uvāca ha ||
विपत्तिं घोरसंकाशां क्रुद्धाम् अग्निशिखाम् इव ॥ (४।२)
vipattiṃ ghorasaṃkāśāṃ kruddhām agniśikhām iva ||
क्षयो ऽस्य दुर्मतेः प्राप्तः सानुगस्य दुरात्मनः । (५।१)
kṣayo 'sya durmateḥ prāptaḥ sānugasya durātmanaḥ |
यः प्रदीप्तां हुताशस्य शिखां वै स्प्रष्टुम् इच्छति ॥ (५।२)
yaḥ pradīptāṃ hutāśasya śikhāṃ vai spraṣṭum icchati ||
यस्मात् स कृतवान् पापम् ईदृशं घोरदर्शनम् । (६।१)
yasmāt sa kṛtavān pāpam īdṛśaṃ ghoradarśanam |
तस्मात् प्राप्स्यति दुर्मेधाः फलं पापस्य कर्मणः ॥ (६।२)
tasmāt prāpsyati durmedhāḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ ||
दण्डस्य विषयो यावत् तावत् सर्वसमुच्छ्रयः । (१०।१)
daṇḍasya viṣayo yāvat tāvat sarvasamucchrayaḥ |
पांसुभूत इवालक्ष्यः सप्तरात्राद् भविष्यति ॥ (१०।२)
pāṃsubhūta ivālakṣyaḥ saptarātrād bhaviṣyati ||
इत्युक्त्वा क्रोधसंतप्तस्तम् आश्रमनिवासिनम् । (११।१)
ityuktvā krodhasaṃtaptastam āśramanivāsinam |
जनं जनपदान्तेषु स्थीयताम् इति चाब्रवीत् ॥ (११।२)
janaṃ janapadānteṣu sthīyatām iti cābravīt ||
श्रुत्वा तूशनसो वाक्यं स आश्रमावसथो जनः । (१२।१)
śrutvā tūśanaso vākyaṃ sa āśramāvasatho janaḥ |
निष्क्रान्तो विषयात् तस्य स्थानं चक्रे ऽथ बाह्यतः ॥ (१२।२)
niṣkrānto viṣayāt tasya sthānaṃ cakre 'tha bāhyataḥ ||
स तथोक्त्वा मुनिजनम् अरजाम् इदम् अब्रवीत् । (१३।१)
sa tathoktvā munijanam arajām idam abravīt |
अरजे विज्वरा भुङ्क्ष्व कालश्चात्र प्रतीक्ष्यताम् ॥ (१४।२)
araje vijvarā bhuṅkṣva kālaścātra pratīkṣyatām ||
त्वत्समीपे तु ये सत्त्वा वासम् एष्यन्ति तां निशाम् । (१५।१)
tvatsamīpe tu ye sattvā vāsam eṣyanti tāṃ niśām |
अवध्याः पांसुवर्षेण ते भविष्यन्ति नित्यदा ॥ (१५।२)
avadhyāḥ pāṃsuvarṣeṇa te bhaviṣyanti nityadā ||
इत्युक्त्वा भार्गवो वासम् अन्यत्र समुपाक्रमत् । (१६।१)
ityuktvā bhārgavo vāsam anyatra samupākramat |
सप्ताहाद् भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना ॥ (१६।२)
saptāhād bhasmasādbhūtaṃ yathoktaṃ brahmavādinā ||
शप्तो ब्रह्मर्षिणा तेन पुरा वैधर्मके कृते ॥ (१७।२)
śapto brahmarṣiṇā tena purā vaidharmake kṛte ||
ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यम् उच्यते । (१८।१)
tataḥ prabhṛti kākutstha daṇḍakāraṇyam ucyate |
तपस्विनः स्थिता यत्र जनस्थानम् अथो ऽभवत् ॥ (१८।२)
tapasvinaḥ sthitā yatra janasthānam atho 'bhavat ||
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव । (१९।१)
etat te sarvam ākhyātaṃ yanmāṃ pṛcchasi rāghava |
संध्याम् उपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते ॥ (१९।२)
saṃdhyām upāsituṃ vīra samayo hyativartate ||
एते महर्षयः सर्वे पूर्णकुम्भाः समन्ततः । (२०।१)
ete maharṣayaḥ sarve pūrṇakumbhāḥ samantataḥ |
स तैर् ऋषिभिर् अभ्यस्तः सहितैर् ब्रह्मसत्तमैः । (२१।१)
sa tair ṛṣibhir abhyastaḥ sahitair brahmasattamaiḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.