Rām, 2, 73
Select a line for its word-by-word analysis.
रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ (२।२)
rāmaṃ pravrājya vai jyeṣṭhaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam ||
प्रतीक्षते त्वां स्वजनः श्रेणयश् च नृपात्मज ॥ (४।२)
pratīkṣate tvāṃ svajanaḥ śreṇayaś ca nṛpātmaja ||
आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम् । (६।१)
ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā sarvaṃ pradakṣiṇam |
भरतस् तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रतः ॥ (६।२)
bharatas taṃ janaṃ sarvaṃ pratyuvāca dhṛtavrataḥ ||
ज्येष्ठस्य राजता नित्यम् उचिता हि कुलस्य नः । (७।१)
jyeṣṭhasya rājatā nityam ucitā hi kulasya naḥ |
नैवं भवन्तो मां वक्तुम् अर्हन्ति कुशला जनाः ॥ (७।२)
naivaṃ bhavanto māṃ vaktum arhanti kuśalā janāḥ ||
रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः । (८।१)
rāmaḥ pūrvo hi no bhrātā bhaviṣyati mahīpatiḥ |
अहं त्व् अरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च ॥ (८।२)
ahaṃ tv araṇye vatsyāmi varṣāṇi nava pañca ca ||
आनयिष्याम्य् अहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात् ॥ (९।२)
ānayiṣyāmy ahaṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāghavaṃ vanāt ||
पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर् वनं प्रति ॥ (१०।२)
puraskṛtya gamiṣyāmi rāmahetor vanaṃ prati ||
तत्रैव तं नरव्याघ्रम् अभिषिच्य पुरस्कृतम् । (११।१)
tatraiva taṃ naravyāghram abhiṣicya puraskṛtam |
आनेष्यामि तु वै रामं हव्यवाहम् इवाध्वरात् ॥ (११।२)
āneṣyāmi tu vai rāmaṃ havyavāham ivādhvarāt ||
न सकामां करिष्यामि स्वाम् इमां मातृगन्धिनीम् । (१२।१)
na sakāmāṃ kariṣyāmi svām imāṃ mātṛgandhinīm |
वने वत्स्याम्य् अहं दुर्गे रामो राजा भविष्यति ॥ (१२।२)
vane vatsyāmy ahaṃ durge rāmo rājā bhaviṣyati ||
क्रियतां शिल्पिभिः पन्थाः समानि विषमाणि च । (१३।१)
kriyatāṃ śilpibhiḥ panthāḥ samāni viṣamāṇi ca |
रक्षिणश् चानुसंयान्तु पथि दुर्गविचारकाः ॥ (१३।२)
rakṣiṇaś cānusaṃyāntu pathi durgavicārakāḥ ||
एवं सम्भाषमाणं तं रामहेतोर् नृपात्मजम् । (१४।१)
evaṃ sambhāṣamāṇaṃ taṃ rāmahetor nṛpātmajam |
प्रत्युवाच जनः सर्वः श्रीमद्वाक्यम् अनुत्तमम् ॥ (१४।२)
pratyuvāca janaḥ sarvaḥ śrīmadvākyam anuttamam ||
एवं ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीर् उपतिष्ठताम् । (१५।१)
evaṃ te bhāṣamāṇasya padmā śrīr upatiṣṭhatām |
यस् त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुम् इच्छसि ॥ (१५।२)
yas tvaṃ jyeṣṭhe nṛpasute pṛthivīṃ dātum icchasi ||
अनुत्तमं तद् वचनं नृपात्मज प्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च । (१६।१)
anuttamaṃ tad vacanaṃ nṛpātmaja prabhāṣitaṃ saṃśravaṇe niśamya ca |
प्रहर्षजास् तं प्रति बाष्पबिन्दवो निपेतुर् आर्यानननेत्रसम्भवाः ॥ (१६।२)
praharṣajās taṃ prati bāṣpabindavo nipetur āryānananetrasambhavāḥ ||
ऊचुस् ते वचनम् इदं निशम्य हृष्टाः सामात्याः सपरिषदो वियातशोकाः । (१७।१)
ūcus te vacanam idaṃ niśamya hṛṣṭāḥ sāmātyāḥ sapariṣado viyātaśokāḥ |
पन्थानं नरवरभक्तिमाञ् जनश् च व्यादिष्टस् तव वचनाच् च शिल्पिवर्गः ॥ (१७।२)
panthānaṃ naravarabhaktimāñ janaś ca vyādiṣṭas tava vacanāc ca śilpivargaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.