Rām, 1, 65
Select a line for its word-by-word analysis.
तम् अर्चयित्वा धर्मात्मा शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । (२।१)
tam arcayitvā dharmātmā śāstradṛṣṭena karmaṇā |
भगवन् स्वागतं ते ऽस्तु किं करोमि तवानघ । (३।१)
bhagavan svāgataṃ te 'stu kiṃ karomi tavānagha |
भवान् आज्ञापयतु माम् आज्ञाप्यो भवता ह्य् अहम् ॥ (३।२)
bhavān ājñāpayatu mām ājñāpyo bhavatā hy aham ||
प्रत्युवाच मुनिर् वीरं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ (४।२)
pratyuvāca munir vīraṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
पुत्रौ दशरथस्येमौ क्षत्रियौ लोकविश्रुतौ । (५।१)
putrau daśarathasyemau kṣatriyau lokaviśrutau |
द्रष्टुकामौ धनुः श्रेष्ठं यद् एतत् त्वयि तिष्ठति ॥ (५।२)
draṣṭukāmau dhanuḥ śreṣṭhaṃ yad etat tvayi tiṣṭhati ||
दर्शनाद् अस्य धनुषो यथेष्टं प्रतियास्यतः ॥ (६।२)
darśanād asya dhanuṣo yatheṣṭaṃ pratiyāsyataḥ ||
श्रूयताम् अस्य धनुषो यद् अर्थम् इह तिष्ठति ॥ (७।२)
śrūyatām asya dhanuṣo yad artham iha tiṣṭhati ||
न्यासो ऽयं तस्य भगवन् हस्ते दत्तो महात्मना ॥ (८।२)
nyāso 'yaṃ tasya bhagavan haste datto mahātmanā ||
दक्षयज्ञवधे पूर्वं धनुर् आयम्य वीर्यवान् । (९।१)
dakṣayajñavadhe pūrvaṃ dhanur āyamya vīryavān |
रुद्रस् तु त्रिदशान् रोषात् सलिलम् इदम् अब्रवीत् ॥ (९।२)
rudras tu tridaśān roṣāt salilam idam abravīt ||
यस्माद् भागार्थिनो भागान् नाकल्पयत मे सुराः । (१०।१)
yasmād bhāgārthino bhāgān nākalpayata me surāḥ |
प्रसादयन्ति देवेशं तेषां प्रीतो ऽभवद् भवः ॥ (११।२)
prasādayanti deveśaṃ teṣāṃ prīto 'bhavad bhavaḥ ||
प्रीतियुक्तः स सर्वेषां ददौ तेषां महात्मनाम् ॥ (१२।१)
prītiyuktaḥ sa sarveṣāṃ dadau teṣāṃ mahātmanām ||
न्यासभूतं तदा न्यस्तम् अस्माकं पूर्वके विभो ॥ (१३।२)
nyāsabhūtaṃ tadā nyastam asmākaṃ pūrvake vibho ||
अथ मे कृषतः क्षेत्रं लाङ्गलाद् उत्थिता मम । (१४।१)
atha me kṛṣataḥ kṣetraṃ lāṅgalād utthitā mama |
क्षेत्रं शोधयता लब्ध्वा नाम्ना सीतेति विश्रुता ॥ (१४।२)
kṣetraṃ śodhayatā labdhvā nāmnā sīteti viśrutā ||
भूतलाद् उत्थिता सा तु व्यवर्धत ममात्मजा । (१५।१)
bhūtalād utthitā sā tu vyavardhata mamātmajā |
वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयम् अयोनिजा ॥ (१५।२)
vīryaśulketi me kanyā sthāpiteyam ayonijā ||
भूतलाद् उत्थितां तां तु वर्धमानां ममात्मजाम् । (१६।१)
bhūtalād utthitāṃ tāṃ tu vardhamānāṃ mamātmajām |
तेषां वरयतां कन्यां सर्वेषां पृथिवीक्षिताम् । (१७।१)
teṣāṃ varayatāṃ kanyāṃ sarveṣāṃ pṛthivīkṣitām |
वीर्यशुल्केति भगवन् न ददामि सुताम् अहम् ॥ (१७।२)
vīryaśulketi bhagavan na dadāmi sutām aham ||
मिथिलाम् अभ्युपागम्य वीर्यं जिज्ञासवस् तदा ॥ (१८।२)
mithilām abhyupāgamya vīryaṃ jijñāsavas tadā ||
तेषां जिज्ञासमानानां वीर्यं धनुर् उपाहृतम् । (१९।१)
teṣāṃ jijñāsamānānāṃ vīryaṃ dhanur upāhṛtam |
न शेकुर् ग्रहणे तस्य धनुषस् तोलने ऽपि वा ॥ (१९।२)
na śekur grahaṇe tasya dhanuṣas tolane 'pi vā ||
तेषां वीर्यवतां वीर्यम् अल्पं ज्ञात्वा महामुने । (२०।१)
teṣāṃ vīryavatāṃ vīryam alpaṃ jñātvā mahāmune |
प्रत्याख्याता नृपतयस् तन् निबोध तपोधन ॥ (२०।२)
pratyākhyātā nṛpatayas tan nibodha tapodhana ||
अरुन्धन् मिथिलां सर्वे वीर्यसंदेहम् आगताः ॥ (२१।२)
arundhan mithilāṃ sarve vīryasaṃdeham āgatāḥ ||
रोषेण महताविष्टाः पीडयन् मिथिलां पुरीम् ॥ (२२।२)
roṣeṇa mahatāviṣṭāḥ pīḍayan mithilāṃ purīm ||
ततः संवत्सरे पूर्णे क्षयं यातानि सर्वशः । (२३।१)
tataḥ saṃvatsare pūrṇe kṣayaṃ yātāni sarvaśaḥ |
साधनानि मुनिश्रेष्ठ ततो ऽहं भृशदुःखितः ॥ (२३।२)
sādhanāni muniśreṣṭha tato 'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ ||
ततो देवगणान् सर्वांस् तपसाहं प्रसादयम् । (२४।१)
tato devagaṇān sarvāṃs tapasāhaṃ prasādayam |
अवीर्या वीर्यसंदिग्धाः सामात्याः पापकारिणः ॥ (२५।२)
avīryā vīryasaṃdigdhāḥ sāmātyāḥ pāpakāriṇaḥ ||
रामलक्ष्मणयोश् चापि दर्शयिष्यामि सुव्रत ॥ (२६।२)
rāmalakṣmaṇayoś cāpi darśayiṣyāmi suvrata ||
यद्य् अस्य धनुषो रामः कुर्याद् आरोपणं मुने । (२७।१)
yady asya dhanuṣo rāmaḥ kuryād āropaṇaṃ mune |
सुताम् अयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेर् अहम् ॥ (२७।२)
sutām ayonijāṃ sītāṃ dadyāṃ dāśarather aham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.