Rām, 6, 103
Select a line for its word-by-word analysis.
तां तु पार्श्वे स्थितां प्रह्वां रामः सम्प्रेक्ष्य मैथिलीम् । (१।१)
tāṃ tu pārśve sthitāṃ prahvāṃ rāmaḥ samprekṣya maithilīm |
एषासि निर्जिता भद्रे शत्रुं जित्वा मया रणे । (२।१)
eṣāsi nirjitā bhadre śatruṃ jitvā mayā raṇe |
पौरुषाद् यद् अनुष्ठेयं तद् एतद् उपपादितम् ॥ (२।२)
pauruṣād yad anuṣṭheyaṃ tad etad upapāditam ||
गतो ऽस्म्यन्तम् अमर्षस्य धर्षणा संप्रमार्जिता । (३।१)
gato 'smyantam amarṣasya dharṣaṇā saṃpramārjitā |
अद्य मे पौरुषं दृष्टम् अद्य मे सफलः श्रमः । (४।१)
adya me pauruṣaṃ dṛṣṭam adya me saphalaḥ śramaḥ |
अद्य तीर्णप्रतिज्ञत्वात् प्रभवामीह चात्मनः ॥ (४।२)
adya tīrṇapratijñatvāt prabhavāmīha cātmanaḥ ||
सम्प्राप्तम् अवमानं यस्तेजसा न प्रमार्जति । (६।१)
samprāptam avamānaṃ yastejasā na pramārjati |
कस्तस्य पुरुषार्थो ऽस्ति पुरुषस्याल्पतेजसः ॥ (६।२)
kastasya puruṣārtho 'sti puruṣasyālpatejasaḥ ||
सफलं तस्य तच्छ्लाघ्यम् अद्य कर्म हनूमतः ॥ (७।२)
saphalaṃ tasya tacchlāghyam adya karma hanūmataḥ ||
युद्धे विक्रमतश्चैव हितं मन्त्रयतश्च मे । (८।१)
yuddhe vikramataścaiva hitaṃ mantrayataśca me |
सुग्रीवस्य ससैन्यस्य सफलो ऽद्य परिश्रमः ॥ (८।२)
sugrīvasya sasainyasya saphalo 'dya pariśramaḥ ||
निर्गुणं भ्रातरं त्यक्त्वा यो मां स्वयम् उपस्थितः । (९।१)
nirguṇaṃ bhrātaraṃ tyaktvā yo māṃ svayam upasthitaḥ |
इत्येवं ब्रुवतस्तस्य सीता रामस्य तद्वचः । (१०।१)
ityevaṃ bruvatastasya sītā rāmasya tadvacaḥ |
पश्यतस्तां तु रामस्य भूयः क्रोधो ऽभ्यवर्तत । (११।१)
paśyatastāṃ tu rāmasya bhūyaḥ krodho 'bhyavartata |
प्रभूताज्यावसिक्तस्य पावकस्येव दीप्यतः ॥ (११।२)
prabhūtājyāvasiktasya pāvakasyeva dīpyataḥ ||
स बद्ध्वा भ्रुकुटिं वक्त्रे तिर्यक्प्रेक्षितलोचनः । (१२।१)
sa baddhvā bhrukuṭiṃ vaktre tiryakprekṣitalocanaḥ |
अब्रवीत् परुषं सीतां मध्ये वानररक्षसाम् ॥ (१२।२)
abravīt paruṣaṃ sītāṃ madhye vānararakṣasām ||
यत् कर्तव्यं मनुष्येण धर्षणां परिमार्जता । (१३।१)
yat kartavyaṃ manuṣyeṇa dharṣaṇāṃ parimārjatā |
तत् कृतं सकलं सीते शत्रुहस्ताद् अमर्षणात् ॥ (१३।२)
tat kṛtaṃ sakalaṃ sīte śatruhastād amarṣaṇāt ||
अगस्त्येन दुराधर्षा मुनिना दक्षिणेव दिक् ॥ (१४।२)
agastyena durādharṣā muninā dakṣiṇeva dik ||
विदितश्चास्तु भद्रं ते यो ऽयं रणपरिश्रमः । (१५।१)
viditaścāstu bhadraṃ te yo 'yaṃ raṇapariśramaḥ |
स तीर्णः सुहृदां वीर्यान्न त्वदर्थं मया कृतः ॥ (१५।२)
sa tīrṇaḥ suhṛdāṃ vīryānna tvadarthaṃ mayā kṛtaḥ ||
प्रख्यातस्यात्मवंशस्य न्यङ्गं च परिमार्जता ॥ (१६।२)
prakhyātasyātmavaṃśasya nyaṅgaṃ ca parimārjatā ||
प्राप्तचारित्रसंदेहा मम प्रतिमुखे स्थिता । (१७।१)
prāptacāritrasaṃdehā mama pratimukhe sthitā |
दीपो नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलासि मे दृढम् ॥ (१७।२)
dīpo netrāturasyeva pratikūlāsi me dṛḍham ||
तद् गच्छ ह्यभ्यनुज्ञाता यथेष्टं जनकात्मजे । (१८।१)
tad gaccha hyabhyanujñātā yatheṣṭaṃ janakātmaje |
एता दश दिशो भद्रे कार्यम् अस्ति न मे त्वया ॥ (१८।२)
etā daśa diśo bhadre kāryam asti na me tvayā ||
कः पुमान् हि कुले जातः स्त्रियं परगृहोषिताम् । (१९।१)
kaḥ pumān hi kule jātaḥ striyaṃ paragṛhoṣitām |
तेजस्वी पुनर् आदद्यात् सुहृल्लेखेन चेतसा ॥ (१९।२)
tejasvī punar ādadyāt suhṛllekhena cetasā ||
रावणाङ्कपरिभ्रष्टां दृष्टां दुष्टेन चक्षुषा । (२०।१)
rāvaṇāṅkaparibhraṣṭāṃ dṛṣṭāṃ duṣṭena cakṣuṣā |
कथं त्वां पुनरादद्यां कुलं व्यपदिशन्महत् ॥ (२०।२)
kathaṃ tvāṃ punarādadyāṃ kulaṃ vyapadiśanmahat ||
तदर्थं निर्जिता मे त्वं यशः प्रत्याहृतं मया । (२१।१)
tadarthaṃ nirjitā me tvaṃ yaśaḥ pratyāhṛtaṃ mayā |
नास्ति मे त्वय्यभिष्वङ्गो यथेष्टं गम्यताम् इतः ॥ (२१।२)
nāsti me tvayyabhiṣvaṅgo yatheṣṭaṃ gamyatām itaḥ ||
इति प्रव्याहृतं भद्रे मयैतत् कृतबुद्धिना । (२२।१)
iti pravyāhṛtaṃ bhadre mayaitat kṛtabuddhinā |
लक्ष्मणे भरते वा त्वं कुरु बुद्धिं यथासुखम् ॥ (२२।२)
lakṣmaṇe bharate vā tvaṃ kuru buddhiṃ yathāsukham ||
सुग्रीवे वानरेन्द्रे वा राक्षसेन्द्रे विभीषणे । (२३।१)
sugrīve vānarendre vā rākṣasendre vibhīṣaṇe |
न हि त्वां रावणो दृष्ट्वा दिव्यरूपां मनोरमाम् । (२४।१)
na hi tvāṃ rāvaṇo dṛṣṭvā divyarūpāṃ manoramām |
ततः प्रियार्हश्रवणा तद् अप्रियं प्रियाद् उपश्रुत्य चिरस्य मैथिली । (२५।१)
tataḥ priyārhaśravaṇā tad apriyaṃ priyād upaśrutya cirasya maithilī |
मुमोच बाष्पं सुभृशं प्रवेपिता गजेन्द्रहस्ताभिहतेव वल्लरी ॥ (२५।२)
mumoca bāṣpaṃ subhṛśaṃ pravepitā gajendrahastābhihateva vallarī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.