Rām, 4, 41
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस् तान् हरीन् दक्षिणां दिशम् । (१।१)
tataḥ prasthāpya sugrīvas tān harīn dakṣiṇāṃ diśam |
अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यम् अभिगम्य प्रणम्य च । (३।१)
abravīt prāñjalir vākyam abhigamya praṇamya ca |
साहाय्यं कुरु रामस्य कृत्ये ऽस्मिन् समुपस्थिते ॥ (३।२)
sāhāyyaṃ kuru rāmasya kṛtye 'smin samupasthite ||
अभिगच्छ दिशं सौम्य पश्चिमां वारुणीं प्रभो ॥ (४।२)
abhigaccha diśaṃ saumya paścimāṃ vāruṇīṃ prabho ||
सुराष्ट्रान् सह वाह्लीकाञ् शूराभीरांस् तथैव च । (५।१)
surāṣṭrān saha vāhlīkāñ śūrābhīrāṃs tathaiva ca |
स्फीताञ्जनपदान् रम्यान् विपुलानि पुराणि च ॥ (५।२)
sphītāñjanapadān ramyān vipulāni purāṇi ca ||
तथा केतकषण्डांश् च मार्गध्वं हरियूथपाः ॥ (६।२)
tathā ketakaṣaṇḍāṃś ca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ ||
प्रत्यक् स्रोतोगमाश् चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः । (७।१)
pratyak srotogamāś caiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ |
गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् । (८।१)
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
ततः पश्चिमम् आसाद्य समुद्रं द्रष्टुम् अर्हथ । (८।२)
tataḥ paścimam āsādya samudraṃ draṣṭum arhatha |
तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च । (१०।१)
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
अवन्तीम् अङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम् । (११।१)
avantīm aṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस् ततः ॥ (११।२)
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatas tataḥ ||
तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः । (१३।१)
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
तिमिमत्स्यगजांश् चैव नीडान्य् आरोपयन्ति ते ॥ (१३।२)
timimatsyagajāṃś caiva nīḍāny āropayanti te ||
तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश् च ये । (१४।१)
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāś ca ye |
दृप्तास् तृप्ताश् च मातंगास् तोयदस्वननिःस्वनाः । (१४।२)
dṛptās tṛptāś ca mātaṃgās toyadasvananiḥsvanāḥ |
विचरन्ति विशाले ऽस्मिंस् तोयपूर्णे समन्ततः ॥ (१४।३)
vicaranti viśāle 'smiṃs toyapūrṇe samantataḥ ||
तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् । (१५।१)
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam |
सर्वम् आशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ॥ (१५।२)
sarvam āśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ ||
कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनाम् । (१६।१)
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām |
दुर्दर्शां पारियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ (१६।२)
durdarśāṃ pāriyātrasya gatā drakṣyatha vānarāḥ ||
कोट्यस् तत्र चतुर्विंशद् गन्धर्वाणां तरस्विनाम् । (१७।१)
koṭyas tatra caturviṃśad gandharvāṇāṃ tarasvinām |
वसन्त्य् अग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ॥ (१७।२)
vasanty agninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām ||
नात्यासादयितव्यास् ते वानरैर् भीमविक्रमैः । (१८।१)
nātyāsādayitavyās te vānarair bhīmavikramaiḥ |
नादेयं च फलं तस्माद् देशात् किंचित् प्लवंगमैः ॥ (१८।२)
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmād deśāt kiṃcit plavaṃgamaiḥ ||
दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः । (१९।१)
durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥ (१९।२)
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ ||
तत्र यत्नश् च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी । (२०।१)
tatra yatnaś ca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
न हि तेभ्यो भयं किंचित् कपित्वम् अनुवर्तताम् ॥ (२०।२)
na hi tebhyo bhayaṃ kiṃcit kapitvam anuvartatām ||
चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान् नाम पर्वतः । (२१।१)
caturbhāge samudrasya cakravān nāma parvataḥ |
तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ (२१।२)
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā ||
आजहार ततश् चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥ (२२।२)
ājahāra tataś cakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ ||
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः ॥ (२३।२)
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ ||
तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् । (२५।१)
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
यस्मिन् वस्ति दुष्टात्मा नरको नाम गुहासु च ॥ (२५।२)
yasmin vasti duṣṭātmā narako nāma guhāsu ca ||
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः ॥ (२६।२)
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ ||
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः । (२७।१)
tam atikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
तं गजाश् च वराहाश् च सिंहा व्याघ्राश् च सर्वतः । (२८।१)
taṃ gajāś ca varāhāś ca siṃhā vyāghrāś ca sarvataḥ |
तस्मिन् हरिहयः श्रीमान् महेन्द्रः पाकशासनः । (२९।१)
tasmin harihayaḥ śrīmān mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान् नाम पर्वतः ॥ (२९।२)
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavān nāma parvataḥ ||
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् । (३०।१)
tam atikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
जातरूपमयैर् वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः ॥ (३१।२)
jātarūpamayair vṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ ||
तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुर् उत्तमपर्वतः । (३२।१)
teṣāṃ madhye sthito rājā merur uttamaparvataḥ |
तेनैवम् उक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वदाश्रयाः । (३३।१)
tenaivam uktaḥ śailendraḥ sarva eva tvadāśrayāḥ |
मत्प्रसादाद् भविष्यन्ति दिवा रात्रौ च काञ्चनाः ॥ (३३।२)
matprasādād bhaviṣyanti divā rātrau ca kāñcanāḥ ||
त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः । (३४।१)
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
ते भविष्यन्ति रक्ताश् च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥ (३४।२)
te bhaviṣyanti raktāś ca prabhayā kāñcanaprabhāḥ ||
आगम्य पश्चिमां संध्यां मेरुम् उत्तमपर्वतम् ॥ (३५।२)
āgamya paścimāṃ saṃdhyāṃ merum uttamaparvatam ||
आदित्यम् उपतिष्ठन्ति तैश् च सूर्यो ऽभिपूजितः । (३६।१)
ādityam upatiṣṭhanti taiś ca sūryo 'bhipūjitaḥ |
अदृश्यः सर्वभूतानाम् अस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ (३६।२)
adṛśyaḥ sarvabhūtānām astaṃ gacchati parvatam ||
मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रम् अभियाति शिलोच्चयम् ॥ (३७।२)
muhūrtārdhena taṃ śīghram abhiyāti śiloccayam ||
शृङ्गे तस्य महद् दिव्यं भवनं सूर्यसंनिभम् । (३८।१)
śṛṅge tasya mahad divyaṃ bhavanaṃ sūryasaṃnibham |
शोभितं तरुभिश् चित्रैर् नानापक्षिसमाकुलैः । (३९।१)
śobhitaṃ tarubhiś citrair nānāpakṣisamākulaiḥ |
जातरूपमयः श्रीमान् भ्राजते चित्रवेदिकः ॥ (४०।२)
jātarūpamayaḥ śrīmān bhrājate citravedikaḥ ||
तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरःसु च सरित्सु च । (४१।१)
teṣu sarveṣu durgeṣu saraḥsu ca saritsu ca |
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः ॥ (४१।२)
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ ||
यत्र तिष्ठति धर्मात्मा तपसा स्वेन भावितः । (४२।१)
yatra tiṣṭhati dharmātmā tapasā svena bhāvitaḥ |
मेरुसावर्णिर् इत्य् एव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ (४२।२)
merusāvarṇir ity eva khyāto vai brahmaṇā samaḥ ||
प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर् महर्षिः सूर्यसंनिभः । (४३।१)
praṣṭavyo merusāvarṇir maharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ |
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥ (४३।२)
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati ||
कृत्वा वितिमिरं सर्वम् अस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ (४४।२)
kṛtvā vitimiraṃ sarvam astaṃ gacchati parvatam ||
एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः । (४५।१)
etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ |
अभास्करम् अमर्यादं न जानीमस् ततः परम् ॥ (४५।२)
abhāskaram amaryādaṃ na jānīmas tataḥ param ||
अस्तं पर्वतम् आसाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥ (४६।२)
astaṃ parvatam āsādya pūrṇe māse nivartata ||
ऊर्ध्वं मासान् न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन् मम । (४७।१)
ūrdhvaṃ māsān na vastavyaṃ vasan vadhyo bhaven mama |
सहैव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति ॥ (४७।२)
sahaiva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati ||
श्रोतव्यं सर्वम् एतस्य भवद्भिर् दिष्टकारिभिः । (४८।१)
śrotavyaṃ sarvam etasya bhavadbhir diṣṭakāribhiḥ |
भवन्तश् चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्वकर्मसु । (४९।१)
bhavantaś cāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarvakarmasu |
प्रमाणम् एनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥ (४९।२)
pramāṇam enaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam ||
दृष्टायां तु नरेन्द्रस्य पत्न्याम् अमिततेजसः । (५०।१)
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyām amitatejasaḥ |
कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥ (५०।२)
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā ||
अतो ऽन्यद् अपि यत् किंचित् कार्यस्यास्य हितं भवेत् । (५१।१)
ato 'nyad api yat kiṃcit kāryasyāsya hitaṃ bhavet |
सम्प्रधार्य भवद्भिश् च देशकालार्थसंहितम् ॥ (५१।२)
sampradhārya bhavadbhiś ca deśakālārthasaṃhitam ||
ततः सुषेणप्रमुखाः प्लवंगमाः सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य । (५२।१)
tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṃgamāḥ sugrīvavākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
आमन्त्र्य सर्वे प्लवगाधिपं ते जग्मुर् दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥ (५२।२)
āmantrya sarve plavagādhipaṃ te jagmur diśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.