रामायणRāmāyaṇa

Rām, 4, 41

299 of 606 · 106 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस् तान् हरीन् दक्षिणां दिशम् । (१।१)

tataḥ prasthāpya sugrīvas tān harīn dakṣiṇāṃ diśam |

1.2१.२

बुद्धिविक्रमसम्पन्नान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ (१।२)

buddhivikramasampannān vāyuvegasamāñjave ||

2.1२.१

अथाहूय महातेजाः सुषेणं नाम यूथपम् । (२।१)

athāhūya mahātejāḥ suṣeṇaṃ nāma yūthapam |

2.2२.२

तारायाः पितरं राजा श्वशुरं भीमविक्रमम् ॥ (२।२)

tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam ||

3.1३.१

अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यम् अभिगम्य प्रणम्य च । (३।१)

abravīt prāñjalir vākyam abhigamya praṇamya ca |

3.2३.२

साहाय्यं कुरु रामस्य कृत्ये ऽस्मिन् समुपस्थिते ॥ (३।२)

sāhāyyaṃ kuru rāmasya kṛtye 'smin samupasthite ||

4.1४.१

वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् । (४।१)

vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām |

4.2४.२

अभिगच्छ दिशं सौम्य पश्चिमां वारुणीं प्रभो ॥ (४।२)

abhigaccha diśaṃ saumya paścimāṃ vāruṇīṃ prabho ||

5.1५.१

सुराष्ट्रान् सह वाह्लीकाञ् शूराभीरांस् तथैव च । (५।१)

surāṣṭrān saha vāhlīkāñ śūrābhīrāṃs tathaiva ca |

5.2५.२

स्फीताञ्जनपदान् रम्यान् विपुलानि पुराणि च ॥ (५।२)

sphītāñjanapadān ramyān vipulāni purāṇi ca ||

6.1६.१

पुंनागगहनं कुक्षिं बहुलोद्दालकाकुलम् । (६।१)

puṃnāgagahanaṃ kukṣiṃ bahuloddālakākulam |

6.2६.२

तथा केतकषण्डांश् च मार्गध्वं हरियूथपाः ॥ (६।२)

tathā ketakaṣaṇḍāṃś ca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ ||

7.1७.१

प्रत्यक् स्रोतोगमाश् चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः । (७।१)

pratyak srotogamāś caiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ |

7.2७.२

तापसानाम् अरण्यानि कान्तारा गिरयश् च ये ॥ (७।२)

tāpasānām araṇyāni kāntārā girayaś ca ye ||

8.1८.१

गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् । (८।१)

girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |

8.2८.२

ततः पश्चिमम् आसाद्य समुद्रं द्रष्टुम् अर्हथ । (८।२)

tataḥ paścimam āsādya samudraṃ draṣṭum arhatha |

8.3८.३

तिमिनक्रायुतजलम् अक्षोभ्यम् अथ वानराः ॥ (८।३)

timinakrāyutajalam akṣobhyam atha vānarāḥ ||

9.1९.१

ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च । (९।१)

tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca |

9.2९.२

कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च ॥ (९।२)

kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca ||

10.1१०.१

तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च । (१०।१)

tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |

10.2१०.२

मरीचिपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम् ॥ (१०।२)

marīcipattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram ||

11.1११.१

अवन्तीम् अङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम् । (११।१)

avantīm aṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |

11.2११.२

राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस् ततः ॥ (११।२)

rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatas tataḥ ||

12.1१२.१

सिन्धुसागरयोश् चैव संगमे तत्र पर्वतः । (१२।१)

sindhusāgarayoś caiva saṃgame tatra parvataḥ |

12.2१२.२

महान् हेमगिरिर् नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः ॥ (१२।२)

mahān hemagirir nāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ ||

13.1१३.१

तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः । (१३।१)

tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |

13.2१३.२

तिमिमत्स्यगजांश् चैव नीडान्य् आरोपयन्ति ते ॥ (१३।२)

timimatsyagajāṃś caiva nīḍāny āropayanti te ||

14.1१४.१

तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश् च ये । (१४।१)

tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāś ca ye |

14.2१४.२

दृप्तास् तृप्ताश् च मातंगास् तोयदस्वननिःस्वनाः । (१४।२)

dṛptās tṛptāś ca mātaṃgās toyadasvananiḥsvanāḥ |

14.3१४.३

विचरन्ति विशाले ऽस्मिंस् तोयपूर्णे समन्ततः ॥ (१४।३)

vicaranti viśāle 'smiṃs toyapūrṇe samantataḥ ||

15.1१५.१

तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् । (१५।१)

tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam |

15.2१५.२

सर्वम् आशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ॥ (१५।२)

sarvam āśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ ||

16.1१६.१

कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनाम् । (१६।१)

koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām |

16.2१६.२

दुर्दर्शां पारियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ (१६।२)

durdarśāṃ pāriyātrasya gatā drakṣyatha vānarāḥ ||

17.1१७.१

कोट्यस् तत्र चतुर्विंशद् गन्धर्वाणां तरस्विनाम् । (१७।१)

koṭyas tatra caturviṃśad gandharvāṇāṃ tarasvinām |

17.2१७.२

वसन्त्य् अग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ॥ (१७।२)

vasanty agninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām ||

18.1१८.१

नात्यासादयितव्यास् ते वानरैर् भीमविक्रमैः । (१८।१)

nātyāsādayitavyās te vānarair bhīmavikramaiḥ |

18.2१८.२

नादेयं च फलं तस्माद् देशात् किंचित् प्लवंगमैः ॥ (१८।२)

nādeyaṃ ca phalaṃ tasmād deśāt kiṃcit plavaṃgamaiḥ ||

19.1१९.१

दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः । (१९।१)

durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ |

19.2१९.२

फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥ (१९।२)

phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ ||

20.1२०.१

तत्र यत्नश् च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी । (२०।१)

tatra yatnaś ca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |

20.2२०.२

न हि तेभ्यो भयं किंचित् कपित्वम् अनुवर्तताम् ॥ (२०।२)

na hi tebhyo bhayaṃ kiṃcit kapitvam anuvartatām ||

21.1२१.१

चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान् नाम पर्वतः । (२१।१)

caturbhāge samudrasya cakravān nāma parvataḥ |

21.2२१.२

तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ (२१।२)

tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā ||

22.1२२.१

तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम् । (२२।१)

tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |

22.2२२.२

आजहार ततश् चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥ (२२।२)

ājahāra tataś cakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ ||

23.1२३.१

तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च । (२३।१)

tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |

23.2२३.२

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः ॥ (२३।२)

rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ ||

24.1२४.१

योजनानि चतुःषष्टिर् वराहो नाम पर्वतः । (२४।१)

yojanāni catuḥṣaṣṭir varāho nāma parvataḥ |

24.2२४.२

सुवर्णशृङ्गः सुश्रीमान् अगाधे वरुणालये ॥ (२४।२)

suvarṇaśṛṅgaḥ suśrīmān agādhe varuṇālaye ||

25.1२५.१

तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् । (२५।१)

tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |

25.2२५.२

यस्मिन् वस्ति दुष्टात्मा नरको नाम गुहासु च ॥ (२५।२)

yasmin vasti duṣṭātmā narako nāma guhāsu ca ||

26.1२६.१

तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च । (२६।१)

tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |

26.2२६.२

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः ॥ (२६।२)

rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ ||

27.1२७.१

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः । (२७।१)

tam atikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |

27.2२७.२

पर्वतः सर्वसौवर्णो धाराप्रस्रवणायुतः ॥ (२७।२)

parvataḥ sarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ ||

28.1२८.१

तं गजाश् च वराहाश् च सिंहा व्याघ्राश् च सर्वतः । (२८।१)

taṃ gajāś ca varāhāś ca siṃhā vyāghrāś ca sarvataḥ |

28.2२८.२

अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः ॥ (२८।२)

abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ ||

29.1२९.१

तस्मिन् हरिहयः श्रीमान् महेन्द्रः पाकशासनः । (२९।१)

tasmin harihayaḥ śrīmān mahendraḥ pākaśāsanaḥ |

29.2२९.२

अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान् नाम पर्वतः ॥ (२९।२)

abhiṣiktaḥ surai rājā meghavān nāma parvataḥ ||

30.1३०.१

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् । (३०।१)

tam atikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |

30.2३०.२

षष्टिं गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ ॥ (३०।२)

ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha ||

31.1३१.१

तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः । (३१।१)

taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |

31.2३१.२

जातरूपमयैर् वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः ॥ (३१।२)

jātarūpamayair vṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ ||

32.1३२.१

तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुर् उत्तमपर्वतः । (३२।१)

teṣāṃ madhye sthito rājā merur uttamaparvataḥ |

32.2३२.२

आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा ॥ (३२।२)

ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā ||

33.1३३.१

तेनैवम् उक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वदाश्रयाः । (३३।१)

tenaivam uktaḥ śailendraḥ sarva eva tvadāśrayāḥ |

33.2३३.२

मत्प्रसादाद् भविष्यन्ति दिवा रात्रौ च काञ्चनाः ॥ (३३।२)

matprasādād bhaviṣyanti divā rātrau ca kāñcanāḥ ||

34.1३४.१

त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः । (३४।१)

tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |

34.2३४.२

ते भविष्यन्ति रक्ताश् च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥ (३४।२)

te bhaviṣyanti raktāś ca prabhayā kāñcanaprabhāḥ ||

35.1३५.१

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश् च दिवौकसः । (३५।१)

ādityā vasavo rudrā marutaś ca divaukasaḥ |

35.2३५.२

आगम्य पश्चिमां संध्यां मेरुम् उत्तमपर्वतम् ॥ (३५।२)

āgamya paścimāṃ saṃdhyāṃ merum uttamaparvatam ||

36.1३६.१

आदित्यम् उपतिष्ठन्ति तैश् च सूर्यो ऽभिपूजितः । (३६।१)

ādityam upatiṣṭhanti taiś ca sūryo 'bhipūjitaḥ |

36.2३६.२

अदृश्यः सर्वभूतानाम् अस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ (३६।२)

adṛśyaḥ sarvabhūtānām astaṃ gacchati parvatam ||

37.1३७.१

योजनानां सहस्राणि दश तानि दिवाकरः । (३७।१)

yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |

37.2३७.२

मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रम् अभियाति शिलोच्चयम् ॥ (३७।२)

muhūrtārdhena taṃ śīghram abhiyāti śiloccayam ||

38.1३८.१

शृङ्गे तस्य महद् दिव्यं भवनं सूर्यसंनिभम् । (३८।१)

śṛṅge tasya mahad divyaṃ bhavanaṃ sūryasaṃnibham |

38.2३८.२

प्रासादगुणसम्बाधं विहितं विश्वकर्मणा ॥ (३८।२)

prāsādaguṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā ||

39.1३९.१

शोभितं तरुभिश् चित्रैर् नानापक्षिसमाकुलैः । (३९।१)

śobhitaṃ tarubhiś citrair nānāpakṣisamākulaiḥ |

39.2३९.२

निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ (३९।२)

niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ ||

40.1४०.१

अन्तरा मेरुम् अस्तं च तालो दशशिरा महान् । (४०।१)

antarā merum astaṃ ca tālo daśaśirā mahān |

40.2४०.२

जातरूपमयः श्रीमान् भ्राजते चित्रवेदिकः ॥ (४०।२)

jātarūpamayaḥ śrīmān bhrājate citravedikaḥ ||

41.1४१.१

तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरःसु च सरित्सु च । (४१।१)

teṣu sarveṣu durgeṣu saraḥsu ca saritsu ca |

41.2४१.२

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः ॥ (४१।२)

rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ ||

42.1४२.१

यत्र तिष्ठति धर्मात्मा तपसा स्वेन भावितः । (४२।१)

yatra tiṣṭhati dharmātmā tapasā svena bhāvitaḥ |

42.2४२.२

मेरुसावर्णिर् इत्य् एव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ (४२।२)

merusāvarṇir ity eva khyāto vai brahmaṇā samaḥ ||

43.1४३.१

प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर् महर्षिः सूर्यसंनिभः । (४३।१)

praṣṭavyo merusāvarṇir maharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ |

43.2४३.२

प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥ (४३।२)

praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati ||

44.1४४.१

एतावज् जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्षये । (४४।१)

etāvaj jīvalokasya bhāskaro rajanīkṣaye |

44.2४४.२

कृत्वा वितिमिरं सर्वम् अस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ (४४।२)

kṛtvā vitimiraṃ sarvam astaṃ gacchati parvatam ||

45.1४५.१

एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः । (४५।१)

etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ |

45.2४५.२

अभास्करम् अमर्यादं न जानीमस् ततः परम् ॥ (४५।२)

abhāskaram amaryādaṃ na jānīmas tataḥ param ||

46.1४६.१

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च । (४६।१)

adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |

46.2४६.२

अस्तं पर्वतम् आसाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥ (४६।२)

astaṃ parvatam āsādya pūrṇe māse nivartata ||

47.1४७.१

ऊर्ध्वं मासान् न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन् मम । (४७।१)

ūrdhvaṃ māsān na vastavyaṃ vasan vadhyo bhaven mama |

47.2४७.२

सहैव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति ॥ (४७।२)

sahaiva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati ||

48.1४८.१

श्रोतव्यं सर्वम् एतस्य भवद्भिर् दिष्टकारिभिः । (४८।१)

śrotavyaṃ sarvam etasya bhavadbhir diṣṭakāribhiḥ |

48.2४८.२

गुरुर् एष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः ॥ (४८।२)

gurur eṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ ||

49.1४९.१

भवन्तश् चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्वकर्मसु । (४९।१)

bhavantaś cāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarvakarmasu |

49.2४९.२

प्रमाणम् एनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥ (४९।२)

pramāṇam enaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam ||

50.1५०.१

दृष्टायां तु नरेन्द्रस्य पत्न्याम् अमिततेजसः । (५०।१)

dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyām amitatejasaḥ |

50.2५०.२

कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥ (५०।२)

kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā ||

51.1५१.१

अतो ऽन्यद् अपि यत् किंचित् कार्यस्यास्य हितं भवेत् । (५१।१)

ato 'nyad api yat kiṃcit kāryasyāsya hitaṃ bhavet |

51.2५१.२

सम्प्रधार्य भवद्भिश् च देशकालार्थसंहितम् ॥ (५१।२)

sampradhārya bhavadbhiś ca deśakālārthasaṃhitam ||

52.1५२.१

ततः सुषेणप्रमुखाः प्लवंगमाः सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य । (५२।१)

tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṃgamāḥ sugrīvavākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |

52.2५२.२

आमन्त्र्य सर्वे प्लवगाधिपं ते जग्मुर् दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥ (५२।२)

āmantrya sarve plavagādhipaṃ te jagmur diśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 4, 41

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit