Rām, 6, 113
Select a line for its word-by-word analysis.
चिन्तयित्वा ततो दृष्टिं वानरेषु न्यपातयत् ॥ (१।२)
cintayitvā tato dṛṣṭiṃ vānareṣu nyapātayat ||
अयोध्यां त्वरितो गच्छ क्षिप्रं त्वं प्लवगोत्तम । (३।१)
ayodhyāṃ tvarito gaccha kṣipraṃ tvaṃ plavagottama |
श्रुत्वा तु मां कुशलिनम् अरोगं विगतज्वरम् । (५।१)
śrutvā tu māṃ kuśalinam arogaṃ vigatajvaram |
अयोध्यायाश्च ते मार्गं प्रवृत्तिं भरतस्य च । (६।१)
ayodhyāyāśca te mārgaṃ pravṛttiṃ bharatasya ca |
सिद्धार्थं शंस मां तस्मै सभार्यं सहलक्ष्मणम् ॥ (७।२)
siddhārthaṃ śaṃsa māṃ tasmai sabhāryaṃ sahalakṣmaṇam ||
जित्वा शत्रुगणान् रामः प्राप्य चानुत्तमं यशः । (१२।१)
jitvā śatrugaṇān rāmaḥ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर् महाबलः ॥ (१२।२)
upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrair mahābalaḥ ||
स च ते वेदितव्यः स्यात् सर्वं यच्चापि मां प्रति ॥ (१३।२)
sa ca te veditavyaḥ syāt sarvaṃ yaccāpi māṃ prati ||
ज्ञेयाः सर्वे च वृत्तान्ता भरतस्येङ्गितानि च । (१४।१)
jñeyāḥ sarve ca vṛttāntā bharatasyeṅgitāni ca |
तत्त्वेन मुखवर्णेन दृष्ट्या व्याभाषणेन च ॥ (१४।२)
tattvena mukhavarṇena dṛṣṭyā vyābhāṣaṇena ca ||
पितृपैतामहं राज्यं कस्य नावर्तयेन्मनः ॥ (१५।२)
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kasya nāvartayenmanaḥ ||
संगत्या भरतः श्रीमान् राज्येनार्थी स्वयं भवेत् । (१६।१)
saṃgatyā bharataḥ śrīmān rājyenārthī svayaṃ bhavet |
प्रशास्तु वसुधां सर्वाम् अखिलां रघुनन्दनः ॥ (१६।२)
praśāstu vasudhāṃ sarvām akhilāṃ raghunandanaḥ ||
तस्य बुद्धिं च विज्ञाय व्यवसायं च वानर । (१७।१)
tasya buddhiṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ ca vānara |
यावन्न दूरं याताः स्मः क्षिप्रम् आगन्तुम् अर्हसि ॥ (१७।२)
yāvanna dūraṃ yātāḥ smaḥ kṣipram āgantum arhasi ||
मानुषं धारयन् रूपम् अयोध्यां त्वरितो ययौ ॥ (१८।२)
mānuṣaṃ dhārayan rūpam ayodhyāṃ tvarito yayau ||
लङ्घयित्वा पितृपथं भुजगेन्द्रालयं शुभम् । (१९।१)
laṅghayitvā pitṛpathaṃ bhujagendrālayaṃ śubham |
शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहम् आसाद्य वीर्यवान् । (२०।१)
śṛṅgaverapuraṃ prāpya guham āsādya vīryavān |
स वाचा शुभया हृष्टो हनूमान् इदम् अब्रवीत् ॥ (२०।२)
sa vācā śubhayā hṛṣṭo hanūmān idam abravīt ||
सखा तु तव काकुत्स्थो रामः सत्यपराक्रमः । (२१।१)
sakhā tu tava kākutstho rāmaḥ satyaparākramaḥ |
ससीतः सह सौमित्रिः स त्वां कुशलम् अब्रवीत् ॥ (२१।२)
sasītaḥ saha saumitriḥ sa tvāṃ kuśalam abravīt ||
पञ्चमीम् अद्य रजनीम् उषित्वा वचनान्मुनेः । (२२।१)
pañcamīm adya rajanīm uṣitvā vacanānmuneḥ |
भरद्वाजाभ्यनुज्ञातं द्रक्ष्यस्यद्यैव राघवम् ॥ (२२।२)
bharadvājābhyanujñātaṃ drakṣyasyadyaiva rāghavam ||
एवम् उक्त्वा महातेजाः सम्प्रहृष्टतनूरुहः । (२३।१)
evam uktvā mahātejāḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
सो ऽपश्यद् रामतीर्थं च नदीं वालुकिनीं तथा । (२४।१)
so 'paśyad rāmatīrthaṃ ca nadīṃ vālukinīṃ tathā |
गोमतीं तां च सो ऽपश्यद् भीमं सालवनं तथा ॥ (२४।२)
gomatīṃ tāṃ ca so 'paśyad bhīmaṃ sālavanaṃ tathā ||
स गत्वा दूरम् अध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः । (२५।१)
sa gatvā dūram adhvānaṃ tvaritaḥ kapikuñjaraḥ |
आससाद द्रुमान् फुल्लान् नन्दिग्रामसमीपजान् ॥ (२५।२)
āsasāda drumān phullān nandigrāmasamīpajān ||
क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम् । (२६।१)
krośamātre tvayodhyāyāścīrakṛṣṇājināmbaram |
जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितम् । (२७।१)
jaṭilaṃ maladigdhāṅgaṃ bhrātṛvyasanakarśitam |
पादुके ते पुरस्कृत्य शासन्तं वै वसुंधराम् । (२९।१)
pāduke te puraskṛtya śāsantaṃ vai vasuṃdharām |
चतुर्वर्ण्यस्य लोकस्य त्रातारं सर्वतो भयात् ॥ (२९।२)
caturvarṇyasya lokasya trātāraṃ sarvato bhayāt ||
उपस्थितम् अमात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः । (३०।१)
upasthitam amātyaiśca śucibhiśca purohitaiḥ |
बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरधारिभिः ॥ (३०।२)
balamukhyaiśca yuktaiśca kāṣāyāmbaradhāribhiḥ ||
न हि ते राजपुत्रं तं चीरकृष्णाजिनाम्बरम् । (३१।१)
na hi te rājaputraṃ taṃ cīrakṛṣṇājināmbaram |
परिमोक्तुं व्यवस्यन्ति पौरा वै धर्मवत्सलाः ॥ (३१।२)
parimoktuṃ vyavasyanti paurā vai dharmavatsalāḥ ||
तं धर्मम् इव धर्मज्ञं देववन्तम् इवापरम् । (३२।१)
taṃ dharmam iva dharmajñaṃ devavantam ivāparam |
उवाच प्राञ्जलिर् वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः ॥ (३२।२)
uvāca prāñjalir vākyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ ||
वसन्तं दण्डकारण्ये यं त्वं चीरजटाधरम् । (३३।१)
vasantaṃ daṇḍakāraṇye yaṃ tvaṃ cīrajaṭādharam |
अनुशोचसि काकुत्स्थं स त्वा कुशलम् अब्रवीत् ॥ (३३।२)
anuśocasi kākutsthaṃ sa tvā kuśalam abravīt ||
प्रियम् आख्यामि ते देव शोकं त्यक्ष्यसि दारुणम् । (३४।१)
priyam ākhyāmi te deva śokaṃ tyakṣyasi dāruṇam |
अस्मिन्मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह संगतः ॥ (३४।२)
asminmuhūrte bhrātrā tvaṃ rāmeṇa saha saṃgataḥ ||
निहत्य रावणं रामः प्रतिलभ्य च मैथिलीम् । (३५।१)
nihatya rāvaṇaṃ rāmaḥ pratilabhya ca maithilīm |
उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर् महाबलैः ॥ (३५।२)
upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrair mahābalaiḥ ||
ततो मुहूर्ताद् उत्थाय प्रत्याश्वस्य च राघवः । (३८।१)
tato muhūrtād utthāya pratyāśvasya ca rāghavaḥ |
अशोकजैः प्रीतिमयैः कपिम् आलिङ्ग्य संभ्रमात् । (३९।१)
aśokajaiḥ prītimayaiḥ kapim āliṅgya saṃbhramāt |
सिषेच भरतः श्रीमान् विपुलैर् अश्रुबिन्दुभिः ॥ (३९।२)
siṣeca bharataḥ śrīmān vipulair aśrubindubhiḥ ||
देवो वा मानुषो वा त्वम् अनुक्रोशाद् इहागतः । (४०।१)
devo vā mānuṣo vā tvam anukrośād ihāgataḥ |
प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम् ॥ (४०।२)
priyākhyānasya te saumya dadāmi bruvataḥ priyam ||
गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम् । (४१।१)
gavāṃ śatasahasraṃ ca grāmāṇāṃ ca śataṃ param |
सकुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्याश्च षोडश ॥ (४१।२)
sakuṇḍalāḥ śubhācārā bhāryāḥ kanyāśca ṣoḍaśa ||
हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः । (४२।१)
hemavarṇāḥ sunāsorūḥ śaśisaumyānanāḥ striyaḥ |
सर्वाभरणसम्पन्नाः सम्पन्नाः कुलजातिभिः ॥ (४२।२)
sarvābharaṇasampannāḥ sampannāḥ kulajātibhiḥ ||
निशम्य रामागमनं नृपात्मजः कपिप्रवीरस्य तदाद्भुतोपमम् । (४३।१)
niśamya rāmāgamanaṃ nṛpātmajaḥ kapipravīrasya tadādbhutopamam |
प्रहर्षितो रामदिदृक्षयाभवत् पुनश्च हर्षाद् इदम् अब्रवीद् वचः ॥ (४३।२)
praharṣito rāmadidṛkṣayābhavat punaśca harṣād idam abravīd vacaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.