Rām, 2, 70
Select a line for its word-by-word analysis.
उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठः श्रेष्ठवाग् ऋषिः ॥ (१।२)
uvāca vadatāṃ śreṣṭho vasiṣṭhaḥ śreṣṭhavāg ṛṣiḥ ||
वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतो धारणां गतः । (३।१)
vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā bharato dhāraṇāṃ gataḥ |
उद्धृतं तैलसंक्लेदात् स तु भूमौ निवेशितम् । (४।१)
uddhṛtaṃ tailasaṃkledāt sa tu bhūmau niveśitam |
किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्य् अनागते । (६।१)
kiṃ te vyavasitaṃ rājan proṣite mayy anāgate |
विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ (६।२)
vivāsya rāmaṃ dharmajñaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam ||
क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् । (७।१)
kva yāsyasi mahārāja hitvemaṃ duḥkhitaṃ janam |
योगक्षेमं तु ते राजन् को ऽस्मिन् कल्पयिता पुरे । (८।१)
yogakṣemaṃ tu te rājan ko 'smin kalpayitā pure |
त्वयि प्रयाते स्वस् तात रामे च वनम् आश्रिते ॥ (८।२)
tvayi prayāte svas tāta rāme ca vanam āśrite ||
अब्रवीद् वचनं भूयो वसिष्ठस् तु महान् ऋषिः ॥ (१०।२)
abravīd vacanaṃ bhūyo vasiṣṭhas tu mahān ṛṣiḥ ||
प्रेतकार्याणि यान्य् अस्य कर्तव्यानि विशांपतेः । (११।१)
pretakāryāṇi yāny asya kartavyāni viśāṃpateḥ |
तान्य् अव्यग्रं महाबाहो क्रियन्ताम् अविचारितम् ॥ (११।२)
tāny avyagraṃ mahābāho kriyantām avicāritam ||
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् । (१२।१)
tatheti bharato vākyaṃ vasiṣṭhasyābhipūjya tat |
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यांस् त्वरयामास सर्वशः ॥ (१२।२)
ṛtvikpurohitācāryāṃs tvarayāmāsa sarvaśaḥ ||
ये त्व् अग्रतो नरेन्द्रस्य अग्न्यगाराद् बहिष्कृताः । (१३।१)
ye tv agrato narendrasya agnyagārād bahiṣkṛtāḥ |
ऋत्विग्भिर् याजकैश् चैव ते ह्रियन्ते यथाविधि ॥ (१३।२)
ṛtvigbhir yājakaiś caiva te hriyante yathāvidhi ||
हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च । (१५।१)
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca |
प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेर् अग्रतो ययुः ॥ (१५।२)
prakiranto janā mārgaṃ nṛpater agrato yayuḥ ||
गन्धान् उच्चावचांश् चान्यांस् तत्र दत्त्वाथ भूमिपम् । (१७।१)
gandhān uccāvacāṃś cānyāṃs tatra dattvātha bhūmipam |
ततः संवेशयामासुश् चितामध्ये तम् ऋत्विजः ॥ (१७।२)
tataḥ saṃveśayāmāsuś citāmadhye tam ṛtvijaḥ ||
तथा हुताशनं हुत्वा जेपुस् तस्य तदर्त्विजः । (१८।१)
tathā hutāśanaṃ hutvā jepus tasya tadartvijaḥ |
जगुश् च ते यथाशास्त्रं तत्र सामानि सामगाः ॥ (१८।२)
jaguś ca te yathāśāstraṃ tatra sāmāni sāmagāḥ ||
शिबिकाभिश् च यानैश् च यथार्हं तस्य योषितः । (१९।१)
śibikābhiś ca yānaiś ca yathārhaṃ tasya yoṣitaḥ |
नगरान् निर्ययुस् तत्र वृद्धैः परिवृतास् तदा ॥ (१९।२)
nagarān niryayus tatra vṛddhaiḥ parivṛtās tadā ||
प्रसव्यं चापि तं चक्रुर् ऋत्विजो ऽग्निचितं नृपम् । (२०।१)
prasavyaṃ cāpi taṃ cakrur ṛtvijo 'gnicitaṃ nṛpam |
स्त्रियश् च शोकसंतप्ताः कौसल्याप्रमुखास् तदा ॥ (२०।२)
striyaś ca śokasaṃtaptāḥ kausalyāpramukhās tadā ||
क्रौञ्चीनाम् इव नारीणां निनादस् तत्र शुश्रुवे । (२१।१)
krauñcīnām iva nārīṇāṃ ninādas tatra śuśruve |
आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ॥ (२१।२)
ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ ||
ततो रुदन्त्यो विवशा विलप्य च पुनः पुनः । (२२।१)
tato rudantyo vivaśā vilapya ca punaḥ punaḥ |
कृतोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिताश् च । (२३।१)
kṛtodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitāś ca |
पुरं प्रविश्याश्रुपरीतनेत्रा भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥ (२३।२)
puraṃ praviśyāśruparītanetrā bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.