Rām, 6, 33
Select a line for its word-by-word analysis.
युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् । (१।१)
yudhyatāṃ tu tatasteṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām |
ते हयैः काञ्चनापीडैर् ध्वजैश्चाग्निशिखोपमैः । (२।१)
te hayaiḥ kāñcanāpīḍair dhvajaiścāgniśikhopamaiḥ |
एतस्मिन्न् अन्तरे तेषाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् । (५।१)
etasminn antare teṣām anyonyam abhidhāvatām |
रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धम् अवर्तत ॥ (५।२)
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca dvandvayuddham avartata ||
अङ्गदेनेन्द्रजित् सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः । (६।१)
aṅgadenendrajit sārdhaṃ vāliputreṇa rākṣasaḥ |
प्रजङ्घेन च संपातिर् नित्यं दुर्मर्षणो रणे । (७।१)
prajaṅghena ca saṃpātir nityaṃ durmarṣaṇo raṇe |
वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन समागतः । (१०।१)
vānarendrastu sugrīvaḥ praghasena samāgataḥ |
संगतः समरे श्रीमान् विरूपाक्षेण लक्ष्मणः ॥ (१०।२)
saṃgataḥ samare śrīmān virūpākṣeṇa lakṣmaṇaḥ ||
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः । (११।१)
agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |
वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन द्विविदेनाशनिप्रभः । (१२।१)
vajramuṣṭistu maindena dvividenāśaniprabhaḥ |
राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ ॥ (१२।२)
rākṣasābhyāṃ sughorābhyāṃ kapimukhyau samāgatau ||
धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण इति विश्रुतः । (१४।१)
dharmasya putro balavān suṣeṇa iti viśrutaḥ |
स विद्युन्मालिना सार्धम् अयुध्यत महाकपिः ॥ (१४।२)
sa vidyunmālinā sārdham ayudhyata mahākapiḥ ||
द्वन्द्वं समीयुर् बहुधा युद्धाय बहुभिः सह ॥ (१५।२)
dvandvaṃ samīyur bahudhā yuddhāya bahubhiḥ saha ||
तत्रासीत् सुमहद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । (१६।१)
tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
रक्षसां वानराणां च वीराणां जयम् इच्छताम् ॥ (१६।२)
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca vīrāṇāṃ jayam icchatām ||
आजघानेन्द्रजित् क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः । (१८।१)
ājaghānendrajit kruddho vajreṇeva śatakratuḥ |
तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् । (१९।१)
tasya kāñcanacitrāṅgaṃ rathaṃ sāśvaṃ sasārathim |
जघान समरे श्रीमान् अङ्गदो वेगवान् कपिः ॥ (१९।२)
jaghāna samare śrīmān aṅgado vegavān kapiḥ ||
संपातिस्तु त्रिभिर् बाणैः प्रजङ्घेन समाहतः । (२०।१)
saṃpātistu tribhir bāṇaiḥ prajaṅghena samāhataḥ |
बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे ॥ (२१।२)
bibheda samare kruddho hanūmantaṃ stanāntare ||
तस्य तं रथम् आस्थाय हनूमान्मारुतात्मजः । (२२।१)
tasya taṃ ratham āsthāya hanūmānmārutātmajaḥ |
भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा । (२३।१)
bhinnagātraḥ śaraistīkṣṇaiḥ kṣiprahastena rakṣasā |
ग्रसन्तम् इव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः । (२४।१)
grasantam iva sainyāni praghasaṃ vānarādhipaḥ |
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः । (२६।१)
agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ॥ (२६।२)
suptaghno yajñakopaśca rāmaṃ nirbibhiduḥ śaraiḥ ||
तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि समरे शरैः । (२७।१)
teṣāṃ caturṇāṃ rāmastu śirāṃsi samare śaraiḥ |
क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिछेद घोरैर् अग्निशिखोपमैः ॥ (२७।२)
kruddhaścaturbhiścicheda ghorair agniśikhopamaiḥ ||
वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे । (२८।१)
vajramuṣṭistu maindena muṣṭinā nihato raṇe |
वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदो ऽप्यशनिप्रभम् । (२९।१)
vajrāśanisamasparśo dvivido 'pyaśaniprabham |
द्विविदं वानरेन्द्रं तु द्रुमयोधिनम् आहवे । (३०।१)
dvividaṃ vānarendraṃ tu drumayodhinam āhave |
शरैर् अशनिसंकाशैः स विव्याधाशनिप्रभः ॥ (३०।२)
śarair aśanisaṃkāśaiḥ sa vivyādhāśaniprabhaḥ ||
स शरैर् अतिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्छितः । (३१।१)
sa śarair atividdhāṅgo dvividaḥ krodhamūrchitaḥ |
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर् मेघम् इवांशुमान् ॥ (३२।२)
nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ karair megham ivāṃśumān ||
विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः । (३५।१)
vidyunmālī rathasthastu śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
तं रथस्थम् अथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः । (३६।१)
taṃ rathastham atho dṛṣṭvā suṣeṇo vānarottamaḥ |
लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः । (३७।१)
lāghavena tu saṃyukto vidyunmālī niśācaraḥ |
अपक्रम्य रथात् तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः ॥ (३७।२)
apakramya rathāt tūrṇaṃ gadāpāṇiḥ kṣitau sthitaḥ ||
शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरम् अभिद्रवत् ॥ (३८।२)
śilāṃ sumahatīṃ gṛhya niśācaram abhidravat ||
गदाप्रहारं तं घोरम् अचिन्त्य प्लवगोत्तमः । (४०।१)
gadāprahāraṃ taṃ ghoram acintya plavagottamaḥ |
एवं तैर् वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः । (४२।१)
evaṃ tair vānaraiḥ śūraiḥ śūrāste rajanīcarāḥ |
द्वन्द्वे विमृदितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ॥ (४२।२)
dvandve vimṛditāstatra daityā iva divaukasaiḥ ||
भल्लैः खड्गैर् गदाभिश्च शक्तितोमरपट्टसैः । (४३।१)
bhallaiḥ khaḍgair gadābhiśca śaktitomarapaṭṭasaiḥ |
अपविद्धश्च भिन्नश्च रथैः सांग्रामिकैर् हयैः ॥ (४३।२)
apaviddhaśca bhinnaśca rathaiḥ sāṃgrāmikair hayaiḥ ||
निहतैः कुञ्जरैर् मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः । (४४।१)
nihataiḥ kuñjarair mattaistathā vānararākṣasaiḥ |
चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर् धरणिसंश्रितैः । (४४।२)
cakrākṣayugadaṇḍaiśca bhagnair dharaṇisaṃśritaiḥ |
कबन्धानि समुत्पेतुर् दिक्षु वानररक्षसाम् । (४५।१)
kabandhāni samutpetur dikṣu vānararakṣasām |
विदार्यमाणा हरिपुंगवैस्तदा निशाचराः शोणितदिग्धगात्राः । (४६।१)
vidāryamāṇā haripuṃgavaistadā niśācarāḥ śoṇitadigdhagātrāḥ |
पुनः सुयुद्धं तरसा समाश्रिता दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ॥ (४६।२)
punaḥ suyuddhaṃ tarasā samāśritā divākarasyāstamayābhikāṅkṣiṇaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.