Rām, 5, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
स तां परिवृतां दीनां निरानन्दां तपस्विनीम् । (१।१)
sa tāṃ parivṛtāṃ dīnāṃ nirānandāṃ tapasvinīm |
साकारैर् मधुरैर् वाक्यैर् न्यदर्शयत रावणः ॥ (१।२)
sākārair madhurair vākyair nyadarśayata rāvaṇaḥ ||
अदर्शनम् इवात्मानं भयान्नेतुं त्वम् इच्छसि ॥ (२।२)
adarśanam ivātmānaṃ bhayānnetuṃ tvam icchasi ||
कामये त्वां विशालाक्षि बहु मन्यस्व मां प्रिये । (३।१)
kāmaye tvāṃ viśālākṣi bahu manyasva māṃ priye |
व्यपसर्पतु ते सीते भयं मत्तः समुत्थितम् ॥ (४।२)
vyapasarpatu te sīte bhayaṃ mattaḥ samutthitam ||
स्वधर्मे रक्षसां भीरु सर्वथैष न संशयः । (५।१)
svadharme rakṣasāṃ bhīru sarvathaiṣa na saṃśayaḥ |
गमनं वा परस्त्रीणां हरणं सम्प्रमथ्य वा ॥ (५।२)
gamanaṃ vā parastrīṇāṃ haraṇaṃ sampramathya vā ||
एवं चैतद् अकामां च न त्वां स्प्रक्ष्यामि मैथिलि । (६।१)
evaṃ caitad akāmāṃ ca na tvāṃ sprakṣyāmi maithili |
देवि नेह भयं कार्यं मयि विश्वसिहि प्रिये । (७।१)
devi neha bhayaṃ kāryaṃ mayi viśvasihi priye |
गीतं नृत्तं च वाद्यं च लभ मां प्राप्य मैथिलि ॥ (१०।२)
gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca labha māṃ prāpya maithili ||
स्त्रीरत्नम् असि मैवं भूः कुरु गात्रेषु भूषणम् । (११।१)
strīratnam asi maivaṃ bhūḥ kuru gātreṣu bhūṣaṇam |
मां प्राप्य तु कथं हि स्यास्त्वम् अनर्हा सुविग्रहे ॥ (११।२)
māṃ prāpya tu kathaṃ hi syāstvam anarhā suvigrahe ||
यद् अतीतं पुनर् नैति स्रोतः शीघ्रम् अपाम् इव ॥ (१२।२)
yad atītaṃ punar naiti srotaḥ śīghram apām iva ||
त्वां कृत्वोपरतो मन्ये रूपकर्ता स विश्वकृत् । (१३।१)
tvāṃ kṛtvoparato manye rūpakartā sa viśvakṛt |
न हि रूपोपमा त्वन्या तवास्ति शुभदर्शने ॥ (१३।२)
na hi rūpopamā tvanyā tavāsti śubhadarśane ||
कः पुमान् अतिवर्तेत साक्षाद् अपि पितामहः ॥ (१४।२)
kaḥ pumān ativarteta sākṣād api pitāmahaḥ ||
यद् यत् पश्यामि ते गात्रं शीतांशुसदृशानने । (१५।१)
yad yat paśyāmi te gātraṃ śītāṃśusadṛśānane |
तस्मिंस्तस्मिन् पृथुश्रोणि चक्षुर् मम निबध्यते ॥ (१५।२)
tasmiṃstasmin pṛthuśroṇi cakṣur mama nibadhyate ||
भव मैथिलि भार्या मे मोहम् एनं विसर्जय । (१६।१)
bhava maithili bhāryā me moham enaṃ visarjaya |
बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणां ममाग्रमहिषी भव ॥ (१६।२)
bahvīnām uttamastrīṇāṃ mamāgramahiṣī bhava ||
लोकेभ्यो यानि रत्नानि सम्प्रमथ्याहृतानि मे । (१७।१)
lokebhyo yāni ratnāni sampramathyāhṛtāni me |
तानि ते भीरु सर्वाणि राज्यं चैतद् अहं च ते ॥ (१७।२)
tāni te bhīru sarvāṇi rājyaṃ caitad ahaṃ ca te ||
नेह पश्यामि लोके ऽन्यं यो मे प्रतिबलो भवेत् । (१९।१)
neha paśyāmi loke 'nyaṃ yo me pratibalo bhavet |
पश्य मे सुमहद् वीर्यम् अप्रतिद्वन्द्वम् आहवे ॥ (१९।२)
paśya me sumahad vīryam apratidvandvam āhave ||
अशक्ताः प्रत्यनीकेषु स्थातुं मम सुरासुराः ॥ (२०।२)
aśaktāḥ pratyanīkeṣu sthātuṃ mama surāsurāḥ ||
इच्छ मां क्रियताम् अद्य प्रतिकर्म तवोत्तमम् । (२१।१)
iccha māṃ kriyatām adya pratikarma tavottamam |
साधु पश्यामि ते रूपं संयुक्तं प्रतिकर्मणा ॥ (२१।३)
sādhu paśyāmi te rūpaṃ saṃyuktaṃ pratikarmaṇā ||
भुङ्क्ष्व भोगान् यथाकामं पिब भीरु रमस्व च । (२२।२)
bhuṅkṣva bhogān yathākāmaṃ piba bhīru ramasva ca |
यथेष्टं च प्रयच्छ त्वं पृथिवीं वा धनानि च ॥ (२२।३)
yatheṣṭaṃ ca prayaccha tvaṃ pṛthivīṃ vā dhanāni ca ||
ललस्व मयि विश्रब्धा धृष्टम् आज्ञापयस्व च । (२३।१)
lalasva mayi viśrabdhā dhṛṣṭam ājñāpayasva ca |
मत्प्रभावाल् ललन्त्याश्च ललन्तां बान्धवास्तव ॥ (२३।२)
matprabhāvāl lalantyāśca lalantāṃ bāndhavāstava ||
ऋद्धिं ममानुपश्य त्वं श्रियं भद्रे यशश्च मे । (२४।१)
ṛddhiṃ mamānupaśya tvaṃ śriyaṃ bhadre yaśaśca me |
व्रती स्थण्डिलशायी च शङ्के जीवति वा न वा ॥ (२५।२)
vratī sthaṇḍilaśāyī ca śaṅke jīvati vā na vā ||
न हि वैदेहि रामस्त्वां द्रष्टुं वाप्युपलप्स्यते । (२६।१)
na hi vaidehi rāmastvāṃ draṣṭuṃ vāpyupalapsyate |
पुरो बलाकैर् असितैर् मेघैर् ज्योत्स्नाम् इवावृताम् ॥ (२६।२)
puro balākair asitair meghair jyotsnām ivāvṛtām ||
न चापि मम हस्तात् त्वां प्राप्तुम् अर्हति राघवः । (२७।१)
na cāpi mama hastāt tvāṃ prāptum arhati rāghavaḥ |
हिरण्यकशिपुः कीर्तिम् इन्द्रहस्तगताम् इव ॥ (२७।२)
hiraṇyakaśipuḥ kīrtim indrahastagatām iva ||
क्लिष्टकौशेयवसनां तन्वीम् अप्यनलंकृताम् । (२९।१)
kliṣṭakauśeyavasanāṃ tanvīm apyanalaṃkṛtām |
तां दृष्ट्वा स्वेषु दारेषु रतिं नोपलभाम्यहम् ॥ (२९।२)
tāṃ dṛṣṭvā sveṣu dāreṣu ratiṃ nopalabhāmyaham ||
अन्तःपुरनिवासिन्यः स्त्रियः सर्वगुणान्विताः । (३०।१)
antaḥpuranivāsinyaḥ striyaḥ sarvaguṇānvitāḥ |
यावन्त्यो मम सर्वासाम् ऐश्वर्यं कुरु जानकि ॥ (३०।२)
yāvantyo mama sarvāsām aiśvaryaṃ kuru jānaki ||
मम ह्यसितकेशान्ते त्रैलोक्यप्रवराः स्त्रियः । (३१।१)
mama hyasitakeśānte trailokyapravarāḥ striyaḥ |
तास्त्वां परिचरिष्यन्ति श्रियम् अप्सरसो यथा ॥ (३१।२)
tāstvāṃ paricariṣyanti śriyam apsaraso yathā ||
यानि वैश्रवणे सुभ्रु रत्नानि च धनानि च । (३२।१)
yāni vaiśravaṇe subhru ratnāni ca dhanāni ca |
तानि लोकांश्च सुश्रोणि मां च भुङ्क्ष्व यथासुखम् ॥ (३२।२)
tāni lokāṃśca suśroṇi māṃ ca bhuṅkṣva yathāsukham ||
पिब विहर रमस्व भुङ्क्ष्व भोगान् धननिचयं प्रदिशामि मेदिनीं च । (३४।१)
piba vihara ramasva bhuṅkṣva bhogān dhananicayaṃ pradiśāmi medinīṃ ca |
मयि लल ललने यथासुखं त्वं त्वयि च समेत्य ललन्तु बान्धवास्ते ॥ (३४।२)
mayi lala lalane yathāsukhaṃ tvaṃ tvayi ca sametya lalantu bāndhavāste ||
कुसुमिततरुजालसंततानि भ्रमरयुतानि समुद्रतीरजानि । (३५।१)
kusumitatarujālasaṃtatāni bhramarayutāni samudratīrajāni |
कनकविमलहारभूषिताङ्गी विहर मया सह भीरु काननानि ॥ (३५।२)
kanakavimalahārabhūṣitāṅgī vihara mayā saha bhīru kānanāni ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.