Rām, 4, 37
Select a line for its word-by-word analysis.
वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वान् एव व्यसर्जयत् ॥ (१।२)
vānarān sāntvayitvā ca sarvān eva vyasarjayat ||
विसर्जयित्वा स हरीञ् शूरांस् तान् कृतकर्मणः । (२।१)
visarjayitvā sa harīñ śūrāṃs tān kṛtakarmaṇaḥ |
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं संप्रहर्षयन् । (३।२)
abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ saṃpraharṣayan |
किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ॥ (३।३)
kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् । (४।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam |
एवं भवतु गच्छामः स्थेयं त्वच्छासने मया । (५।१)
evaṃ bhavatu gacchāmaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā |
तम् एवम् उक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ॥ (५।२)
tam evam uktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣmaṇam ||
एतेत्य् उच्चैर् हरिवरान् सुग्रीवः समुदाहरत् ॥ (६।२)
etety uccair harivarān sugrīvaḥ samudāharat ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रम् आययुः । (७।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaḥ śīghram āyayuḥ |
बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ॥ (७।२)
baddhāñjalipuṭāḥ sarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ ||
तान् उवाच ततः प्राप्तान् राजार्कसदृशप्रभः । (८।१)
tān uvāca tataḥ prāptān rājārkasadṛśaprabhaḥ |
श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः । (९।१)
śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaḥ śīghravikramāḥ |
ताम् उपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः । (१०।१)
tām upasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ |
लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रम् इति सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ (१०।२)
lakṣmaṇāruhyatāṃ śīghram iti saumitrim abravīt ||
इत्य् उक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसंनिभम् । (११।१)
ity uktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvaḥ sūryasaṃnibham |
बृहद्भिर् हरिभिर् युक्तम् आरुरोह सलक्ष्मणः ॥ (११।२)
bṛhadbhir haribhir yuktam āruroha salakṣmaṇaḥ ||
शुक्लैश् च बालव्यजनैर् धूयमानैः समन्ततः ॥ (१२।२)
śuklaiś ca bālavyajanair dhūyamānaiḥ samantataḥ ||
शङ्खभेरीनिनादैश् च बन्दिभिश् चाभिवन्दितः । (१३।१)
śaṅkhabherīninādaiś ca bandibhiś cābhivanditaḥ |
निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियम् अनुत्तमाम् ॥ (१३।२)
niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyam anuttamām ||
स वानरशतैस् तीक्ष्णैर् बहुभिः शस्त्रपाणिभिः । (१४।१)
sa vānaraśatais tīkṣṇair bahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ |
परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ॥ (१४।२)
parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ ||
स तं देशम् अनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् । (१५।१)
sa taṃ deśam anuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam |
कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन् वानराश् चभवंस् तथा ॥ (१६।२)
kṛtāñjalau sthite tasmin vānarāś cabhavaṃs tathā ||
तटाकम् इव तद् दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् । (१७।१)
taṭākam iva tad dṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam |
वानराणां महत् सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमान् अभूत् ॥ (१७।२)
vānarāṇāṃ mahat sainyaṃ sugrīve prītimān abhūt ||
पादयोः पतितं मूर्ध्ना तम् उत्थाप्य हरीश्वरम् । (१८।१)
pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tam utthāpya harīśvaram |
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततो ऽब्रवीत् । (१९।१)
pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato 'bravīt |
तं निषण्णं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामो ऽब्रवीद् वचः ॥ (१९।२)
taṃ niṣaṇṇaṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo 'bravīd vacaḥ ||
धर्मम् अर्थं च कामं च काले यस् तु निषेवते । (२०।१)
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca kāle yas tu niṣevate |
हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस् तु निषेवते । (२१।१)
hitvā dharmaṃ tathārthaṃ ca kāmaṃ yas tu niṣevate |
स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ॥ (२१।२)
sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate ||
अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां संग्रहे रतः । (२२।१)
amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṃgrahe rataḥ |
त्रिवर्गफलभोक्ता तु राजा धर्मेण युज्यते ॥ (२२।२)
trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate ||
उद्योगसमयस् त्व् एष प्राप्तः शत्रुविनाशन । (२३।१)
udyogasamayas tv eṣa prāptaḥ śatruvināśana |
संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः ॥ (२३।२)
saṃcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhiḥ saha mantribhiḥ ||
एवम् उक्तस् तु सुग्रीवो रामं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२४।१)
evam uktas tu sugrīvo rāmaṃ vacanam abravīt ||
प्रनष्टा श्रीश् च कीर्तिश् च कपिराज्यं च शाश्वतम् । (२५।१)
pranaṣṭā śrīś ca kīrtiś ca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
त्वत्प्रसादान् महाबाहो पुनः प्राप्तम् इदं मया ॥ (२५।२)
tvatprasādān mahābāho punaḥ prāptam idaṃ mayā ||
तव देव प्रसादाच्च भ्रातुश् च जयतां वर । (२६।१)
tava deva prasādācca bhrātuś ca jayatāṃ vara |
कृतं न प्रतिकुर्याद् यः पुरुषाणां स दूषकः ॥ (२६।२)
kṛtaṃ na pratikuryād yaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ ||
प्राप्ताश् चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥ (२७।२)
prāptāś cādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān ||
ऋक्षाश् चावहिताः शूरा गोलाङ्गूलाश् च राघव । (२८।१)
ṛkṣāś cāvahitāḥ śūrā golāṅgūlāś ca rāghava |
स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैर् वर्तन्ते पथि राघव ॥ (२९।२)
svaiḥ svaiḥ parivṛtāḥ sainyair vartante pathi rāghava ||
शतैः शतसहस्रैश् च कोटिभिश् च प्लवंगमाः । (३०।१)
śataiḥ śatasahasraiś ca koṭibhiś ca plavaṃgamāḥ |
अयुतैश् चावृता वीराः शङ्कुभिश् च परंतप ॥ (३०।२)
ayutaiś cāvṛtā vīrāḥ śaṅkubhiś ca paraṃtapa ||
अर्बुदैर् अर्बुदशतैर् मध्यैश् चान्तैश् च वानराः । (३१।१)
arbudair arbudaśatair madhyaiś cāntaiś ca vānarāḥ |
समुद्रैश् च परार्धैश् च हरयो हरियूथपाः ॥ (३१।२)
samudraiś ca parārdhaiś ca harayo hariyūthapāḥ ||
ते त्वाम् अभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम् । (३३।१)
te tvām abhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam |
निहत्य रावणं संख्ये ह्य् आनयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ (३३।२)
nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye hy ānayiṣyanti maithilīm ||
ततस् तम् उद्योगम् अवेक्ष्य बुद्धिमान् हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः । (३४।१)
tatas tam udyogam avekṣya buddhimān haripravīrasya nideśavartinaḥ |
बभूव हर्षाद् वसुधाधिपात्मजः प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥ (३४।२)
babhūva harṣād vasudhādhipātmajaḥ prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.