Rām, 5, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
स वेश्मजालं बलवान् ददर्श व्यासक्तवैदूर्यसुवर्णजालम् । (१।१)
sa veśmajālaṃ balavān dadarśa vyāsaktavaidūryasuvarṇajālam |
यथा महत् प्रावृषि मेघजालं विद्युत्पिनद्धं सविहंगजालम् ॥ (१।२)
yathā mahat prāvṛṣi meghajālaṃ vidyutpinaddhaṃ savihaṃgajālam ||
निवेशनानां विविधाश्च शालाः प्रधानशङ्खायुधचापशालाः । (२।१)
niveśanānāṃ vividhāśca śālāḥ pradhānaśaṅkhāyudhacāpaśālāḥ |
मनोहराश्चापि पुनर् विशाला ददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः ॥ (२।२)
manoharāścāpi punar viśālā dadarśa veśmādriṣu candraśālāḥ ||
गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश् चापि सुपूजितानि । (३।१)
gṛhāṇi nānāvasurājitāni devāsuraiś cāpi supūjitāni |
सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर् ददर्श स्वबलार्जितानि ॥ (३।२)
sarvaiśca doṣaiḥ parivarjitāni kapir dadarśa svabalārjitāni ||
तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि मयेन साक्षाद् इव निर्मितानि । (४।१)
tāni prayatnābhisamāhitāni mayena sākṣād iva nirmitāni |
महीतले सर्वगुणोत्तराणि ददर्श लङ्काधिपतेर् गृहाणि ॥ (४।२)
mahītale sarvaguṇottarāṇi dadarśa laṅkādhipater gṛhāṇi ||
ततो ददर्शोच्छ्रितमेघरूपं मनोहरं काञ्चनचारुरूपम् । (५।१)
tato dadarśocchritamegharūpaṃ manoharaṃ kāñcanacārurūpam |
रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपं गृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम् ॥ (५।२)
rakṣo'dhipasyātmabalānurūpaṃ gṛhottamaṃ hyapratirūparūpam ||
महीतले स्वर्गम् इव प्रकीर्णं श्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम् । (६।१)
mahītale svargam iva prakīrṇaṃ śriyā jvalantaṃ bahuratnakīrṇam |
नानातरूणां कुसुमावकीर्णं गिरेर् इवाग्रं रजसावकीर्णम् ॥ (६।२)
nānātarūṇāṃ kusumāvakīrṇaṃ girer ivāgraṃ rajasāvakīrṇam ||
नारीप्रवेकैर् इव दीप्यमानं तडिद्भिर् अम्भोदवद् अर्च्यमानम् । (७।१)
nārīpravekair iva dīpyamānaṃ taḍidbhir ambhodavad arcyamānam |
हंसप्रवेकैर् इव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुकृतां विमानम् ॥ (७।२)
haṃsapravekair iva vāhyamānaṃ śriyā yutaṃ khe sukṛtāṃ vimānam ||
यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रं यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम् । (८।१)
yathā nagāgraṃ bahudhātucitraṃ yathā nabhaśca grahacandracitram |
ददर्श युक्तीकृतमेघचित्रं विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम् ॥ (८।२)
dadarśa yuktīkṛtameghacitraṃ vimānaratnaṃ bahuratnacitram ||
मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः । (९।१)
mahī kṛtā parvatarājipūrṇā śailāḥ kṛtā vṛkṣavitānapūrṇāḥ |
वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाः पुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम् ॥ (९।२)
vṛkṣāḥ kṛtāḥ puṣpavitānapūrṇāḥ puṣpaṃ kṛtaṃ kesarapatrapūrṇam ||
कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पा अपि पुष्करिण्यः । (१०।१)
kṛtāni veśmāni ca pāṇḍurāṇi tathā supuṣpā api puṣkariṇyaḥ |
पुनश्च पद्मानि सकेसराणि धन्यानि चित्राणि तथा वनानि ॥ (१०।२)
punaśca padmāni sakesarāṇi dhanyāni citrāṇi tathā vanāni ||
पुष्पाह्वयं नाम विराजमानं रत्नप्रभाभिश्च विवर्धमानम् । (११।१)
puṣpāhvayaṃ nāma virājamānaṃ ratnaprabhābhiśca vivardhamānam |
वेश्मोत्तमानाम् अपि चोच्चमानं महाकपिस्तत्र महाविमानम् ॥ (११।२)
veśmottamānām api coccamānaṃ mahākapistatra mahāvimānam ||
कृताश्च वैदूर्यमया विहंगा रूप्यप्रवालैश्च तथा विहंगाः । (१२।१)
kṛtāśca vaidūryamayā vihaṃgā rūpyapravālaiśca tathā vihaṃgāḥ |
चित्राश्च नानावसुभिर् भुजंगा जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः ॥ (१२।२)
citrāśca nānāvasubhir bhujaṃgā jātyānurūpāsturagāḥ śubhāṅgāḥ ||
प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलम् आवर्जितजिह्मपक्षाः । (१३।१)
pravālajāmbūnadapuṣpapakṣāḥ salīlam āvarjitajihmapakṣāḥ |
कामस्य साक्षाद् इव भान्ति पक्षाः कृता विहंगाः सुमुखाः सुपक्षाः ॥ (१३।२)
kāmasya sākṣād iva bhānti pakṣāḥ kṛtā vihaṃgāḥ sumukhāḥ supakṣāḥ ||
नियुज्यमानाश्च गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः । (१४।१)
niyujyamānāśca gajāḥ suhastāḥ sakesarāścotpalapatrahastāḥ |
बभूव देवी च कृता सुहस्ता लक्ष्मीस्तथा पद्मिनि पद्महस्ता ॥ (१४।२)
babhūva devī ca kṛtā suhastā lakṣmīstathā padmini padmahastā ||
इतीव तद् गृहम् अभिगम्य शोभनं सविस्मयो नगम् इव चारुशोभनम् । (१५।१)
itīva tad gṛham abhigamya śobhanaṃ savismayo nagam iva cāruśobhanam |
पुनश्च तत् परमसुगन्धि सुन्दरं हिमात्यये नगम् इव चारुकन्दरम् ॥ (१५।२)
punaśca tat paramasugandhi sundaraṃ himātyaye nagam iva cārukandaram ||
ततः स तां कपिर् अभिपत्य पूजितां चरन् पुरीं दशमुखबाहुपालिताम् । (१६।१)
tataḥ sa tāṃ kapir abhipatya pūjitāṃ caran purīṃ daśamukhabāhupālitām |
अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां सुदुःखितां पतिगुणवेगनिर्जिताम् ॥ (१६।२)
adṛśya tāṃ janakasutāṃ supūjitāṃ suduḥkhitāṃ patiguṇaveganirjitām ||
ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः । (१७।१)
tatastadā bahuvidhabhāvitātmanaḥ kṛtātmano janakasutāṃ suvartmanaḥ |
अपश्यतो ऽभवद् अतिदुःखितं मनः सुचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः ॥ (१७।२)
apaśyato 'bhavad atiduḥkhitaṃ manaḥ sucakṣuṣaḥ pravicarato mahātmanaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.