Rām, 7, 24
Select a line for its word-by-word analysis.
जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवगन्धर्वकन्यकाः ॥ (१।२)
jahre pathi narendrarṣidevagandharvakanyakāḥ ||
दर्शनीयां हि यां रक्षः कन्यां स्त्रीं वाथ पश्यति । (२।१)
darśanīyāṃ hi yāṃ rakṣaḥ kanyāṃ strīṃ vātha paśyati |
हत्वा बन्धुजनं तस्या विमाने संन्यवेशयत् ॥ (२।२)
hatvā bandhujanaṃ tasyā vimāne saṃnyaveśayat ||
दैत्यानां दानवानां च कन्या जग्राह रावणः ॥ (३।२)
daityānāṃ dānavānāṃ ca kanyā jagrāha rāvaṇaḥ ||
दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः । (४।१)
dīrghakeśyaḥ sucārvaṅgyaḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |
शोकायत्तास्तरुण्यश्च समस्ताः स्तननम्रिताः ॥ (४।२)
śokāyattāstaruṇyaśca samastāḥ stananamritāḥ ||
तुल्यम् अग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभयसंभवम् । (५।१)
tulyam agnyarciṣāṃ tatra śokāgnibhayasaṃbhavam |
प्रवेपमाना दुःखार्ता मुमुचुर् बाष्पजं जलम् ॥ (५।२)
pravepamānā duḥkhārtā mumucur bāṣpajaṃ jalam ||
तासां निश्वसमानानां निश्वासैः सम्प्रदीपितम् । (६।१)
tāsāṃ niśvasamānānāṃ niśvāsaiḥ sampradīpitam |
अग्निहोत्रम् इवाभाति संनिरुद्धाग्निपुष्पकम् ॥ (६।२)
agnihotram ivābhāti saṃniruddhāgnipuṣpakam ||
काचिद् दध्यौ सुदुःखार्ता हन्याद् अपि हि माम् अयम् । (७।१)
kācid dadhyau suduḥkhārtā hanyād api hi mām ayam |
स्मृत्वा मातॄः पितॄन् भ्रातॄन् पुत्रान् वै श्वशुरान् अपि । (७।२)
smṛtvā mātṝḥ pitṝn bhrātṝn putrān vai śvaśurān api |
दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः ॥ (७।३)
duḥkhaśokasamāviṣṭā vilepuḥ sahitāḥ striyaḥ ||
हा कथं नु करिष्यामि भर्तारं दैवतं विना । (९।१)
hā kathaṃ nu kariṣyāmi bhartāraṃ daivataṃ vinā |
मृत्यो प्रसीद याचे त्वां नय मां यमसादनम् ॥ (९।२)
mṛtyo prasīda yāce tvāṃ naya māṃ yamasādanam ||
किं नु मे दुष्कृतं कर्म कृतं देहान्तरे पुरा । (१०।१)
kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma kṛtaṃ dehāntare purā |
न खल्विदानीं पश्यामि दुःखस्यान्तम् इहात्मनः । (११।१)
na khalvidānīṃ paśyāmi duḥkhasyāntam ihātmanaḥ |
अहो धिङ्मानुषांल्लोकान्नास्ति खल्वधमः परः ॥ (११।२)
aho dhiṅmānuṣāṃllokānnāsti khalvadhamaḥ paraḥ ||
अहो दुर्वृत्तम् आत्मानं स्वयम् एव न बुध्यते ॥ (१३।२)
aho durvṛttam ātmānaṃ svayam eva na budhyate ||
सर्वथा सदृशस्तावद् विक्रमो ऽस्य दुरात्मनः । (१४।१)
sarvathā sadṛśastāvad vikramo 'sya durātmanaḥ |
यस्माद् एष परक्यासु स्त्रीषु रज्यति दुर्मतिः । (१५।१)
yasmād eṣa parakyāsu strīṣu rajyati durmatiḥ |
तस्माद्धि स्त्रीकृतेनैव वधं प्राप्स्यति रावणः ॥ (१५।२)
tasmāddhi strīkṛtenaiva vadhaṃ prāpsyati rāvaṇaḥ ||
शप्तः स्त्रीभिः स तु तदा हततेजाः सुनिष्प्रभः । (१६।१)
śaptaḥ strībhiḥ sa tu tadā hatatejāḥ suniṣprabhaḥ |
पतिव्रताभिः साध्वीभिः स्थिताभिः साधुवर्त्मनि ॥ (१६।२)
pativratābhiḥ sādhvībhiḥ sthitābhiḥ sādhuvartmani ||
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥ (१७।२)
praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ ||
ततः स्वसारम् उत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन् । (१९।१)
tataḥ svasāram utthāpya rāvaṇaḥ parisāntvayan |
अब्रवीत् किम् इदं भद्रे वक्तुम् अर्हसि मे द्रुतम् ॥ (१९।२)
abravīt kim idaṃ bhadre vaktum arhasi me drutam ||
सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । (२०।१)
sā bāṣpapariruddhākṣī rākṣasī vākyam abravīt |
एते वीर्यात् त्वया राजन् दैत्या विनिहता रणे । (२१।१)
ete vīryāt tvayā rājan daityā vinihatā raṇe |
स त्वया दयितस्तत्र भ्रात्रा शत्रुसमेन वै ॥ (२२।२)
sa tvayā dayitastatra bhrātrā śatrusamena vai ||
या त्वयास्मि हता राजन् स्वयम् एवेह बन्धुना । (२३।१)
yā tvayāsmi hatā rājan svayam eveha bandhunā |
दुःखं वैधव्यशब्दं च दत्तं भोक्ष्याम्यहं त्वया ॥ (२३।२)
duḥkhaṃ vaidhavyaśabdaṃ ca dattaṃ bhokṣyāmyahaṃ tvayā ||
तं निहत्य रणे राजन् स्वयम् एव न लज्जसे ॥ (२४।२)
taṃ nihatya raṇe rājan svayam eva na lajjase ||
अब्रवीत् सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वम् इदं वचः ॥ (२५।२)
abravīt sāntvayitvā tāṃ sāmapūrvam idaṃ vacaḥ ||
मानदानविशेषैस्त्वां तोषयिष्यामि नित्यशः ॥ (२६।२)
mānadānaviśeṣaistvāṃ toṣayiṣyāmi nityaśaḥ ||
युद्धे प्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयकाङ्क्षी क्षिपञ्शरान् । (२७।१)
yuddhe pramatto vyākṣipto jayakāṅkṣī kṣipañśarān |
नावगच्छामि युद्धेषु स्वान् परान् वाप्यहं शुभे । (२७।२)
nāvagacchāmi yuddheṣu svān parān vāpyahaṃ śubhe |
तेनासौ निहतः संख्ये मया भर्ता तव स्वसः ॥ (२७।३)
tenāsau nihataḥ saṃkhye mayā bhartā tava svasaḥ ||
अस्मिन् काले तु यत् प्राप्तं तत् करिष्यामि ते हितम् । (२८।१)
asmin kāle tu yat prāptaṃ tat kariṣyāmi te hitam |
भ्रातुर् ऐश्वर्यसंस्थस्य खरस्य भव पार्श्वतः ॥ (२८।२)
bhrātur aiśvaryasaṃsthasya kharasya bhava pārśvataḥ ||
चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति । (२९।१)
caturdaśānāṃ bhrātā te sahasrāṇāṃ bhaviṣyati |
प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महौजसाम् ॥ (२९।२)
prabhuḥ prayāṇe dāne ca rākṣasānāṃ mahaujasām ||
तत्र मातृष्वसुः पुत्रो भ्राता तव खरः प्रभुः । (३०।१)
tatra mātṛṣvasuḥ putro bhrātā tava kharaḥ prabhuḥ |
भविष्यति सदा कुर्वन् यद् वक्ष्यसि वचः स्वयम् ॥ (३०।२)
bhaviṣyati sadā kurvan yad vakṣyasi vacaḥ svayam ||
शीघ्रं गच्छत्वयं शूरो दण्डकान् परिरक्षितुम् । (३१।१)
śīghraṃ gacchatvayaṃ śūro daṇḍakān parirakṣitum |
दूषणो ऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः ॥ (३१।२)
dūṣaṇo 'sya balādhyakṣo bhaviṣyati mahābalaḥ ||
स हि शप्तो वनोद्देशः क्रुद्धेनोशनसा पुरा । (३२।१)
sa hi śapto vanoddeśaḥ kruddhenośanasā purā |
राक्षसानाम् अयं वासो भविष्यति न संशयः ॥ (३२।२)
rākṣasānām ayaṃ vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
एवम् उक्त्वा दशग्रीवः सैन्यं तस्यादिदेश ह । (३३।१)
evam uktvā daśagrīvaḥ sainyaṃ tasyādideśa ha |
स तैः सर्वैः परिवृतो राक्षसैर् घोरदर्शनैः । (३४।१)
sa taiḥ sarvaiḥ parivṛto rākṣasair ghoradarśanaiḥ |
खरः सम्प्रययौ शीघ्रं दण्डकान् अकुतोभयः ॥ (३४।२)
kharaḥ samprayayau śīghraṃ daṇḍakān akutobhayaḥ ||
सा च शूर्पणखा प्रीता न्यवसद् दण्डकावने ॥ (३५।२)
sā ca śūrpaṇakhā prītā nyavasad daṇḍakāvane ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.