Rām, 2, 61
Select a line for its word-by-word analysis.
व्यतीतायां तु शर्वर्याम् आदित्यस्योदये ततः । (१।१)
vyatītāyāṃ tu śarvaryām ādityasyodaye tataḥ |
मार्कण्डेयो ऽथ मौद्गल्यो वामदेवश् च काश्यपः । (२।१)
mārkaṇḍeyo 'tha maudgalyo vāmadevaś ca kāśyapaḥ |
एते द्विजाः सहामात्यैः पृथग् वाचम् उदीरयन् । (३।१)
ete dvijāḥ sahāmātyaiḥ pṛthag vācam udīrayan |
वसिष्ठम् एवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम् ॥ (३।२)
vasiṣṭham evābhimukhāḥ śreṣṭhaṃ rājapurohitam ||
अस्मिन् पञ्चत्वम् आपन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे ॥ (४।२)
asmin pañcatvam āpanne putraśokena pārthive ||
स्वर्गतश् च महाराजो रामश् चारण्यम् आश्रितः । (५।१)
svargataś ca mahārājo rāmaś cāraṇyam āśritaḥ |
इक्ष्वाकूणाम् इहाद्यैव कश्चिद् राजा विधीयताम् । (७।१)
ikṣvākūṇām ihādyaiva kaścid rājā vidhīyatām |
अराजकं हि नो राष्ट्रं न विनाशम् अवाप्नुयात् ॥ (७।२)
arājakaṃ hi no rāṣṭraṃ na vināśam avāpnuyāt ||
नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे ॥ (९।२)
nārājake pituḥ putro bhāryā vā vartate vaśe ||
अराजके धनं नास्ति नास्ति भार्याप्य् अराजके । (१०।१)
arājake dhanaṃ nāsti nāsti bhāryāpy arājake |
इदम् अत्याहितं चान्यत् कुतः सत्यम् अराजके ॥ (१०।२)
idam atyāhitaṃ cānyat kutaḥ satyam arājake ||
उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च ॥ (११।२)
udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇyagṛhāṇi ca ||
सत्त्राण्य् अन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः संशितव्रताः ॥ (१२।२)
sattrāṇy anvāsate dāntā brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ ||
उत्सवाश् च समाजाश् च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः ॥ (१३।२)
utsavāś ca samājāś ca vardhante rāṣṭravardhanāḥ ||
कथाभिर् अनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः ॥ (१४।२)
kathābhir anurajyante kathāśīlāḥ kathāpriyaiḥ ||
नरा निर्यान्त्य् अरण्यानि नारीभिः सह कामिनः ॥ (१५।२)
narā niryānty araṇyāni nārībhiḥ saha kāminaḥ ||
गच्छन्ति क्षेमम् अध्वानं बहुपुण्यसमाचिताः ॥ (१७।२)
gacchanti kṣemam adhvānaṃ bahupuṇyasamācitāḥ ||
भावयन्न् आत्मनात्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः ॥ (१८।२)
bhāvayann ātmanātmānaṃ yatra sāyaṃgṛho muniḥ ||
न चाप्य् अराजके सेना शत्रून् विषहते युधि ॥ (१९।२)
na cāpy arājake senā śatrūn viṣahate yudhi ||
यथा ह्य् अनुदका नद्यो यथा वाप्य् अतृणं वनम् । (२०।१)
yathā hy anudakā nadyo yathā vāpy atṛṇaṃ vanam |
अगोपाला यथा गावस् तथा राष्ट्रम् अराजकम् ॥ (२०।२)
agopālā yathā gāvas tathā rāṣṭram arājakam ||
मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम् ॥ (२१।२)
matsyā iva narā nityaṃ bhakṣayanti parasparam ||
ये हि संभिन्नमर्यादा नास्तिकाश् छिन्नसंशयाः । (२२।१)
ye hi saṃbhinnamaryādā nāstikāś chinnasaṃśayāḥ |
ते ऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः ॥ (२२।२)
te 'pi bhāvāya kalpante rājadaṇḍanipīḍitāḥ ||
राजा चेन् न भवेल् लोके विभजन् साध्वसाधुनी ॥ (२३।२)
rājā cen na bhavel loke vibhajan sādhvasādhunī ||
नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः ॥ (२४।२)
nātikramāmahe sarve velāṃ prāpyeva sāgaraḥ ||
स नः समीक्ष्य द्विजवर्यवृत्तं नृपं विना राज्यम् अरण्यभूतम् । (२५।१)
sa naḥ samīkṣya dvijavaryavṛttaṃ nṛpaṃ vinā rājyam araṇyabhūtam |
कुमारम् इक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वम् एव राजानम् इहाभिषिञ्च ॥ (२५।२)
kumāram ikṣvākusutaṃ vadānyaṃ tvam eva rājānam ihābhiṣiñca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.