Rām, 7, 98
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रजग्मुर् मधुरां शीघ्रं चक्रुर् वासं न चाध्वनि ॥ (१।२)
prajagmur madhurāṃ śīghraṃ cakrur vāsaṃ na cādhvani ||
ततस्त्रिभिर् अहोरात्रैः सम्प्राप्य मधुराम् अथ । (२।१)
tatastribhir ahorātraiḥ samprāpya madhurām atha |
शत्रुघ्नाय यथावृत्तम् आचख्युः सर्वम् एव तत् ॥ (२।२)
śatrughnāya yathāvṛttam ācakhyuḥ sarvam eva tat ||
लक्ष्मणस्य परित्यागं प्रतिज्ञां राघवस्य च । (३।१)
lakṣmaṇasya parityāgaṃ pratijñāṃ rāghavasya ca |
विरेमुस्ते ततो दूतास्त्वर राजन्न् इति ब्रुवन् ॥ (६।२)
viremuste tato dūtāstvara rājann iti bruvan ||
श्रुत्वा तं घोरसंकाशं कुलक्षयम् उपस्थितम् । (७।१)
śrutvā taṃ ghorasaṃkāśaṃ kulakṣayam upasthitam |
तेषां सर्वं यथावृत्तम् आख्याय रघुनन्दनः । (८।१)
teṣāṃ sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāya raghunandanaḥ |
आत्मनश्च विपर्यासं भविष्यं भ्रातृभिः सह ॥ (८।२)
ātmanaśca viparyāsaṃ bhaviṣyaṃ bhrātṛbhiḥ saha ||
ततः पुत्रद्वयं वीरः सो ऽभ्यषिञ्चन्नराधिपः । (९।१)
tataḥ putradvayaṃ vīraḥ so 'bhyaṣiñcannarādhipaḥ |
सुबाहुर् मधुरां लेभे शत्रुघाती च वैदिशम् ॥ (९।२)
subāhur madhurāṃ lebhe śatrughātī ca vaidiśam ||
द्विधाकृत्वा तु तां सेनां माधुरीं पुत्रयोर् द्वयोः । (१०।१)
dvidhākṛtvā tu tāṃ senāṃ mādhurīṃ putrayor dvayoḥ |
धनधान्यसमायुक्तौ स्थापयामास पार्थिवौ ॥ (१०।२)
dhanadhānyasamāyuktau sthāpayāmāsa pārthivau ||
जगाम त्वरितो ऽयोध्यां रथेनैकेन राघवः ॥ (११।२)
jagāma tvarito 'yodhyāṃ rathenaikena rāghavaḥ ||
क्षौमसूक्ष्माम्बरधरं मुनिभिः सार्धम् अक्षयैः ॥ (१२।२)
kṣaumasūkṣmāmbaradharaṃ munibhiḥ sārdham akṣayaiḥ ||
सो ऽभिवाद्य ततो रामं प्राञ्जलिः प्रयतेन्द्रियः । (१३।१)
so 'bhivādya tato rāmaṃ prāñjaliḥ prayatendriyaḥ |
उवाच वाक्यं धर्मज्ञो धर्मम् एवानुचिन्तयन् ॥ (१३।२)
uvāca vākyaṃ dharmajño dharmam evānucintayan ||
कृत्वाभिषेकं सुतयोर् युक्तं राघवयोर् धनैः । (१४।१)
kṛtvābhiṣekaṃ sutayor yuktaṃ rāghavayor dhanaiḥ |
तवानुगमने राजन् विद्धि मां कृतनिश्चयम् ॥ (१४।२)
tavānugamane rājan viddhi māṃ kṛtaniścayam ||
न चान्यद् अत्र वक्तव्यं दुस्तरं तव शासनम् । (१५।१)
na cānyad atra vaktavyaṃ dustaraṃ tava śāsanam |
त्यक्तुं नार्हसि मां वीर भक्तिमन्तं विशेषतः ॥ (१५।२)
tyaktuṃ nārhasi māṃ vīra bhaktimantaṃ viśeṣataḥ ||
तस्य तां बुद्धिम् अक्लीबां विज्ञाय रघुनन्दनः । (१६।१)
tasya tāṃ buddhim aklībāṃ vijñāya raghunandanaḥ |
बाढम् इत्येव शत्रुघ्नं रामो वचनम् अब्रवीत् ॥ (१६।२)
bāḍham ityeva śatrughnaṃ rāmo vacanam abravīt ||
तस्य वाक्यस्य वाक्यान्ते वानराः कामरूपिणः । (१७।१)
tasya vākyasya vākyānte vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
तवानुगमने राजन् सम्प्राप्ताः स्म महायशः ॥ (१९।२)
tavānugamane rājan samprāptāḥ sma mahāyaśaḥ ||
यदि राम विनास्माभिर् गच्छेस्त्वं पुरुषर्षभ । (२०।१)
yadi rāma vināsmābhir gacchestvaṃ puruṣarṣabha |
यमदण्डम् इवोद्यम्य त्वया स्म विनिपातिताः ॥ (२०।२)
yamadaṇḍam ivodyamya tvayā sma vinipātitāḥ ||
एवं तेषां वचः श्रुत्वा ऋक्षवानररक्षसाम् । (२१।१)
evaṃ teṣāṃ vacaḥ śrutvā ṛkṣavānararakṣasām |
विभीषणम् अथोवाच मधुरं श्लक्ष्णया गिरा ॥ (२१।२)
vibhīṣaṇam athovāca madhuraṃ ślakṣṇayā girā ||
यावत् प्रजा धरिष्यन्ति तावत् त्वं वै विभीषण । (२२।१)
yāvat prajā dhariṣyanti tāvat tvaṃ vai vibhīṣaṇa |
राक्षसेन्द्र महावीर्य लङ्कास्थः स्वं धरिष्यसि ॥ (२२।२)
rākṣasendra mahāvīrya laṅkāsthaḥ svaṃ dhariṣyasi ||
प्रजाः संरक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुम् अर्हसि ॥ (२३।१)
prajāḥ saṃrakṣa dharmeṇa nottaraṃ vaktum arhasi ||
तम् एवम् उक्त्वा काकुत्स्थो हनूमन्तम् अथाब्रवीत् । (२४।१)
tam evam uktvā kākutstho hanūmantam athābravīt |
जीविते कृतबुद्धिस्त्वं मा प्रतिज्ञां विलोपय ॥ (२४।२)
jīvite kṛtabuddhistvaṃ mā pratijñāṃ vilopaya ||
मत्कथाः प्रचरिष्यन्ति यावल्लोके हरीश्वर । (२५।१)
matkathāḥ pracariṣyanti yāvalloke harīśvara |
तावत् त्वं धारयन् प्राणान् प्रतिज्ञाम् अनुपालय ॥ (२५।२)
tāvat tvaṃ dhārayan prāṇān pratijñām anupālaya ||
तथैवम् उक्त्वा काकुत्स्थः सर्वांस्तान् ऋक्षवानरान् । (२६।१)
tathaivam uktvā kākutsthaḥ sarvāṃstān ṛkṣavānarān |
मया सार्धं प्रयातेति तदा तान् राघवो ऽब्रवीत् ॥ (२६।२)
mayā sārdhaṃ prayāteti tadā tān rāghavo 'bravīt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.