Rām, 4, 59
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः कृतोदकं स्नातं तं गृध्रं हरियूथपाः । (१।१)
tataḥ kṛtodakaṃ snātaṃ taṃ gṛdhraṃ hariyūthapāḥ |
तम् अङ्गदम् उपासीनं तैः सर्वैर् हरिभिर् वृतम् । (२।१)
tam aṅgadam upāsīnaṃ taiḥ sarvair haribhir vṛtam |
जनितप्रत्ययो हर्षात् संपातिः पुनर् अब्रवीत् ॥ (२।२)
janitapratyayo harṣāt saṃpātiḥ punar abravīt ||
कृत्वा निःशब्दम् एकाग्राः शृण्वन्तु हरयो मम । (३।१)
kṛtvā niḥśabdam ekāgrāḥ śṛṇvantu harayo mama |
तत्त्वं संकीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिलीम् ॥ (३।२)
tattvaṃ saṃkīrtayiṣyāmi yathā jānāmi maithilīm ||
अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितो ऽस्मि पुरा वने । (४।१)
asya vindhyasya śikhare patito 'smi purā vane |
सूर्यातपपरीताङ्गो निर्दग्धः सूर्यरश्मिभिः ॥ (४।२)
sūryātapaparītāṅgo nirdagdhaḥ sūryaraśmibhiḥ ||
लब्धसंज्ञस्तु षड्रात्राद् विवशो विह्वलन्न् इव । (५।१)
labdhasaṃjñastu ṣaḍrātrād vivaśo vihvalann iva |
ततस्तु सागराञ् शैलान्नदीः सर्वाः सरांसि च । (६।१)
tatastu sāgarāñ śailānnadīḥ sarvāḥ sarāṃsi ca |
दक्षिणस्योदधेस्तीरे विन्ध्यो ऽयम् इति निश्चितः ॥ (७।२)
dakṣiṇasyodadhestīre vindhyo 'yam iti niścitaḥ ||
आसीच्चात्राश्रमं पुण्यं सुरैर् अपि सुपूजितम् । (८।१)
āsīccātrāśramaṃ puṇyaṃ surair api supūjitam |
अवतीर्य च विन्ध्याग्रात् कृच्छ्रेण विषमाच्छनैः । (१०।१)
avatīrya ca vindhyāgrāt kṛcchreṇa viṣamācchanaiḥ |
तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनर् आगतः ॥ (१०।२)
tīkṣṇadarbhāṃ vasumatīṃ duḥkhena punar āgataḥ ||
तम् ऋषिं द्रष्टुकामो ऽस्मि दुःखेनाभ्यागतो भृशम् । (११।१)
tam ṛṣiṃ draṣṭukāmo 'smi duḥkhenābhyāgato bhṛśam |
तस्याश्रमपदाभ्याशे ववुर् वाताः सुगन्धिनः । (१२।१)
tasyāśramapadābhyāśe vavur vātāḥ sugandhinaḥ |
वृक्षो नापुष्पितः कश्चिद् अफलो वा न दृश्यते ॥ (१२।२)
vṛkṣo nāpuṣpitaḥ kaścid aphalo vā na dṛśyate ||
उपेत्य चाश्रमं पुण्यं वृक्षमूलम् उपाश्रितः । (१३।१)
upetya cāśramaṃ puṇyaṃ vṛkṣamūlam upāśritaḥ |
द्रष्टुकामः प्रतीक्षे च भगवन्तं निशाकरम् ॥ (१३।२)
draṣṭukāmaḥ pratīkṣe ca bhagavantaṃ niśākaram ||
कृताभिषेकं दुर्धर्षम् उपावृत्तम् उदङ्मुखम् ॥ (१४।२)
kṛtābhiṣekaṃ durdharṣam upāvṛttam udaṅmukham ||
तम् ऋक्षाः सृमरा व्याघ्राः सिंहा नागाः सरीसृपाः । (१५।१)
tam ṛkṣāḥ sṛmarā vyāghrāḥ siṃhā nāgāḥ sarīsṛpāḥ |
परिवार्योपगच्छन्ति दातारं प्राणिनो यथा ॥ (१५।२)
parivāryopagacchanti dātāraṃ prāṇino yathā ||
ततः प्राप्तम् ऋषिं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः । (१६।१)
tataḥ prāptam ṛṣiṃ jñātvā tāni sattvāni vai yayuḥ |
प्रविष्टे राजनि यथा सर्वं सामात्यकं बलम् ॥ (१६।२)
praviṣṭe rājani yathā sarvaṃ sāmātyakaṃ balam ||
ऋषिस्तु दृष्ट्वा मां तुष्टः प्रविष्टश्चाश्रमं पुनः । (१७।१)
ṛṣistu dṛṣṭvā māṃ tuṣṭaḥ praviṣṭaścāśramaṃ punaḥ |
मुहूर्तमात्रान्निष्क्रम्य ततः कार्यम् अपृच्छत ॥ (१७।२)
muhūrtamātrānniṣkramya tataḥ kāryam apṛcchata ||
सौम्य वैकल्यतां दृष्ट्वा रोम्णां ते नावगम्यते । (१८।१)
saumya vaikalyatāṃ dṛṣṭvā romṇāṃ te nāvagamyate |
अग्निदग्धाविमौ पक्षौ त्वक् चैव व्रणिता तव ॥ (१८।२)
agnidagdhāvimau pakṣau tvak caiva vraṇitā tava ||
द्वौ गृध्रौ दृष्टपूर्वौ मे मातरिश्वसमौ जवे । (१९।१)
dvau gṛdhrau dṛṣṭapūrvau me mātariśvasamau jave |
गृध्राणां चैव राजानौ भ्रातरौ कामरूपिणौ ॥ (१९।२)
gṛdhrāṇāṃ caiva rājānau bhrātarau kāmarūpiṇau ||
ज्येष्ठस्त्वं तु च संपातिर् जटायुर् अनुजस्तव । (२०।१)
jyeṣṭhastvaṃ tu ca saṃpātir jaṭāyur anujastava |
मानुषं रूपम् आस्थाय गृह्णीतां चरणौ मम ॥ (२०।२)
mānuṣaṃ rūpam āsthāya gṛhṇītāṃ caraṇau mama ||
किं ते व्याधिसमुत्थानं पक्षयोः पतनं कथम् । (२१।१)
kiṃ te vyādhisamutthānaṃ pakṣayoḥ patanaṃ katham |
दण्डो वायं धृतः केन सर्वम् आख्याहि पृच्छतः ॥ (२१।२)
daṇḍo vāyaṃ dhṛtaḥ kena sarvam ākhyāhi pṛcchataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.