Rām, 5, 50
Select a line for its word-by-word analysis.
आज्ञापयद् वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्छितः ॥ (१।२)
ājñāpayad vadhaṃ tasya rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ ||
तं रक्षोऽधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यम् उपस्थितम् । (३।१)
taṃ rakṣo'dhipatiṃ kruddhaṃ tacca kāryam upasthitam |
विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः ॥ (३।२)
viditvā cintayāmāsa kāryaṃ kāryavidhau sthitaḥ ||
निश्चितार्थस्ततः साम्नापूज्य शत्रुजिदग्रजम् । (४।१)
niścitārthastataḥ sāmnāpūjya śatrujidagrajam |
राजन् धर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम् । (५।१)
rājan dharmaviruddhaṃ ca lokavṛtteśca garhitam |
असंशयं शत्रुर् अयं प्रवृद्धः कृतं ह्यनेनाप्रियम् अप्रमेयम् । (६।१)
asaṃśayaṃ śatrur ayaṃ pravṛddhaḥ kṛtaṃ hyanenāpriyam aprameyam |
न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः ॥ (६।२)
na dūtavadhyāṃ pravadanti santo dūtasya dṛṣṭā bahavo hi daṇḍāḥ ||
वैरूप्यम् अङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्षणसंनिपातः । (७।१)
vairūpyam aṅgeṣu kaśābhighāto mauṇḍyaṃ tathā lakṣaṇasaṃnipātaḥ |
एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान् वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतो ऽपि ॥ (७।२)
etān hi dūte pravadanti daṇḍān vadhastu dūtasya na naḥ śruto 'pi ||
कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः । (८।१)
kathaṃ ca dharmārthavinītabuddhiḥ parāvarapratyayaniścitārthaḥ |
भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत् कोपं नियच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः ॥ (८।२)
bhavadvidhaḥ kopavaśe hi tiṣṭhet kopaṃ niyacchanti hi sattvavantaḥ ||
न धर्मवादे न च लोकवृत्ते न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु वापि । (९।१)
na dharmavāde na ca lokavṛtte na śāstrabuddhigrahaṇeṣu vāpi |
विद्येत कश्चित् तव वीर तुल्यस् त्वं ह्युत्तमः सर्वसुरासुराणाम् ॥ (९।२)
vidyeta kaścit tava vīra tulyas tvaṃ hyuttamaḥ sarvasurāsurāṇām ||
न चाप्यस्य कपेर् घाते कंचित् पश्याम्यहं गुणम् । (१०।१)
na cāpyasya kaper ghāte kaṃcit paśyāmyahaṃ guṇam |
तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैर् अयं प्रेषितः कपिः ॥ (१०।२)
teṣvayaṃ pātyatāṃ daṇḍo yair ayaṃ preṣitaḥ kapiḥ ||
साधुर् वा यदि वासाधुः परैर् एष समर्पितः । (११।१)
sādhur vā yadi vāsādhuḥ parair eṣa samarpitaḥ |
ब्रुवन् परार्थं परवान्न दूतो वधम् अर्हति ॥ (११।२)
bruvan parārthaṃ paravānna dūto vadham arhati ||
अपि चास्मिन् हते राजन्नान्यं पश्यामि खेचरम् । (१२।१)
api cāsmin hate rājannānyaṃ paśyāmi khecaram |
इह यः पुनर् आगच्छेत् परं पारं महोदधिः ॥ (१२।२)
iha yaḥ punar āgacchet paraṃ pāraṃ mahodadhiḥ ||
तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्यः परपुरंजय । (१३।१)
tasmānnāsya vadhe yatnaḥ kāryaḥ parapuraṃjaya |
भवान् सेन्द्रेषु देवेषु यत्नम् आस्थातुम् अर्हति ॥ (१३।२)
bhavān sendreṣu deveṣu yatnam āsthātum arhati ||
अस्मिन् विनष्टे न हि दूतम् अन्यं पश्यामि यस्तौ नरराजपुत्रौ । (१४।१)
asmin vinaṣṭe na hi dūtam anyaṃ paśyāmi yastau nararājaputrau |
युद्धाय युद्धप्रियदुर्विनीताव् उद्योजयेद् दीर्घपथावरुद्धौ ॥ (१४।२)
yuddhāya yuddhapriyadurvinītāv udyojayed dīrghapathāvaruddhau ||
पराक्रमोत्साहमनस्विनां च सुरासुराणाम् अपि दुर्जयेन । (१५।१)
parākramotsāhamanasvināṃ ca surāsurāṇām api durjayena |
त्वया मनोनन्दन नैरृतानां युद्धायतिर् नाशयितुं न युक्ता ॥ (१५।२)
tvayā manonandana nairṛtānāṃ yuddhāyatir nāśayituṃ na yuktā ||
हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च कुलेषु जाताश्च महागुणेषु । (१६।१)
hitāśca śūrāśca samāhitāśca kuleṣu jātāśca mahāguṇeṣu |
मनस्विनः शस्त्रभृतां वरिष्ठाः कोट्यग्रशस्ते सुभृताश्च योधाः ॥ (१६।२)
manasvinaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhāḥ koṭyagraśaste subhṛtāśca yodhāḥ ||
तद् एकदेशेन बलस्य तावत् केचित् तवादेशकृतो ऽपयान्तु । (१७।१)
tad ekadeśena balasya tāvat kecit tavādeśakṛto 'payāntu |
तौ राजपुत्रौ विनिगृह्य मूढौ परेषु ते भावयितुं प्रभावम् ॥ (१७।२)
tau rājaputrau vinigṛhya mūḍhau pareṣu te bhāvayituṃ prabhāvam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.