Rām, 5, 66
Select a line for its word-by-word analysis.
अथाहम् उत्तरं देव्या पुनर् उक्तः ससंभ्रमम् । (१।१)
athāham uttaraṃ devyā punar uktaḥ sasaṃbhramam |
तव स्नेहान् नरव्याघ्र सौहार्दाद् अनुमान्य च ॥ (१।२)
tava snehān naravyāghra sauhārdād anumānya ca ||
यथा माम् आप्नुयाच्छीघ्रं हत्वा रावणम् आहवे ॥ (२।२)
yathā mām āpnuyācchīghraṃ hatvā rāvaṇam āhave ||
कस्मिंश्चित् संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ (३।२)
kasmiṃścit saṃvṛte deśe viśrāntaḥ śvo gamiṣyasi ||
मम चाप्यल्पभाग्यायाः सांनिध्यात् तव वानर । (४।१)
mama cāpyalpabhāgyāyāḥ sāṃnidhyāt tava vānara |
अस्य शोकविपाकस्य मुहूर्तं स्याद् विमोक्षणम् ॥ (४।२)
asya śokavipākasya muhūrtaṃ syād vimokṣaṇam ||
प्राणानाम् अपि संदेहो मम स्यान् नात्र संशयः ॥ (५।२)
prāṇānām api saṃdeho mama syān nātra saṃśayaḥ ||
दुःखाद् दुःखपराभूतां दुर्गतां दुःखभागिनीम् ॥ (६।२)
duḥkhād duḥkhaparābhūtāṃ durgatāṃ duḥkhabhāginīm ||
कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् । (८।१)
kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim |
शक्तिः स्याद् वैनतेयस्य वायोर् वा तव वानघ ॥ (९।२)
śaktiḥ syād vainateyasya vāyor vā tava vānagha ||
तद् अस्मिन् कार्यनियोगे वीरैवं दुरतिक्रमे । (१०।१)
tad asmin kāryaniyoge vīraivaṃ duratikrame |
किं पश्यसि समाधानं ब्रूहि कार्यविदां वर ॥ (१०।२)
kiṃ paśyasi samādhānaṃ brūhi kāryavidāṃ vara ||
कामम् अस्य त्वम् एवैकः कार्यस्य परिसाधने । (११।१)
kāmam asya tvam evaikaḥ kāryasya parisādhane |
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस् ते बलोदयः ॥ (११।२)
paryāptaḥ paravīraghna yaśasyas te balodayaḥ ||
बलैः समग्रैर् यदि मां हत्वा रावणम् आहवे । (१२।१)
balaiḥ samagrair yadi māṃ hatvā rāvaṇam āhave |
विजयी स्वां पुरीं रामो नयेत् तत् स्याद् यशस्करम् ॥ (१२।२)
vijayī svāṃ purīṃ rāmo nayet tat syād yaśaskaram ||
रक्षसा तद्भयाद् एव तथा नार्हति राघवः ॥ (१३।२)
rakṣasā tadbhayād eva tathā nārhati rāghavaḥ ||
बलैस् तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः । (१४।१)
balais tu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |
मां नयेद् यदि काकुत्स्थस् तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥ (१४।२)
māṃ nayed yadi kākutsthas tat tasya sadṛśaṃ bhavet ||
तद् यथा तस्य विक्रान्तम् अनुरूपं महात्मनः । (१५।१)
tad yathā tasya vikrāntam anurūpaṃ mahātmanaḥ |
तद् अर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् । (१६।१)
tad arthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam |
निशम्याहं ततः शेषं वाक्यम् उत्तरम् अब्रुवम् ॥ (१६।२)
niśamyāhaṃ tataḥ śeṣaṃ vākyam uttaram abruvam ||
देवि हर्यृक्षसैन्यानाम् ईश्वरः प्लवतां वरः । (१७।१)
devi haryṛkṣasainyānām īśvaraḥ plavatāṃ varaḥ |
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नस् तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ (१७।२)
sugrīvaḥ sattvasampannas tavārthe kṛtaniścayaḥ ||
तस्य विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः । (१८।१)
tasya vikramasampannāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
येषां नोपरि नाधस्तान् न तिर्यक् सज्जते गतिः । (१९।१)
yeṣāṃ nopari nādhastān na tiryak sajjate gatiḥ |
असकृत् तैर् महाभागैर् वानरैर् बलसंयुतैः । (२०।१)
asakṛt tair mahābhāgair vānarair balasaṃyutaiḥ |
प्रदक्षिणीकृता भूमिर् वायुमार्गानुसारिभिः ॥ (२०।२)
pradakṣiṇīkṛtā bhūmir vāyumārgānusāribhiḥ ||
मद्विशिष्टाश् च तुल्याश् च सन्ति तत्र वनौकसः । (२१।१)
madviśiṣṭāś ca tulyāś ca santi tatra vanaukasaḥ |
मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन् नास्ति सुग्रीवसंनिधौ ॥ (२१।२)
mattaḥ pratyavaraḥ kaścin nāsti sugrīvasaṃnidhau ||
अहं तावद् इह प्राप्तः किं पुनस् ते महाबलाः । (२२।१)
ahaṃ tāvad iha prāptaḥ kiṃ punas te mahābalāḥ |
न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ (२२।२)
na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ ||
तद् अलं परितापेन देवि मन्युर् व्यपैतु ते । (२३।१)
tad alaṃ paritāpena devi manyur vyapaitu te |
एकोत्पातेन ते लङ्काम् एष्यन्ति हरियूथपाः ॥ (२३।२)
ekotpātena te laṅkām eṣyanti hariyūthapāḥ ||
मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याव् इवोदितौ । (२४।१)
mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāv ivoditau |
त्वत्सकाशं महाभागे नृसिंहाव् आगमिष्यतः ॥ (२४।२)
tvatsakāśaṃ mahābhāge nṛsiṃhāv āgamiṣyataḥ ||
अरिघ्नं सिंहसंकाशं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् । (२५।१)
arighnaṃ siṃhasaṃkāśaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam |
लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारम् उपस्थितम् ॥ (२५।२)
lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkādvāram upasthitam ||
नखदंष्ट्रायुधान् वीरान् सिंहशार्दूलविक्रमान् । (२६।१)
nakhadaṃṣṭrāyudhān vīrān siṃhaśārdūlavikramān |
वानरान् वानरेन्द्राभान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान् ॥ (२६।२)
vānarān vānarendrābhān kṣipraṃ drakṣyasi saṃgatān ||
नर्दतां कपिमुख्यानाम् अचिराच्छ्रोष्यसे स्वनम् ॥ (२७।२)
nardatāṃ kapimukhyānām acirācchroṣyase svanam ||
निवृत्तवनवासं च त्वया सार्धम् अरिंदमम् । (२८।१)
nivṛttavanavāsaṃ ca tvayā sārdham ariṃdamam |
अभिषिक्तम् अयोध्यायां क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ॥ (२८।२)
abhiṣiktam ayodhyāyāṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam ||
ततो मया वाग्भिर् अदीनभाषिणी शिवाभिर् इष्टाभिर् अभिप्रसादिता । (२९।१)
tato mayā vāgbhir adīnabhāṣiṇī śivābhir iṣṭābhir abhiprasāditā |
जगाम शान्तिं मम मैथिलात्मजा तवापि शोकेन तथाभिपीडिता ॥ (२९।२)
jagāma śāntiṃ mama maithilātmajā tavāpi śokena tathābhipīḍitā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.