Rām, 1, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
तच् छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यम् अद्भुतविस्तरम् । (१।१)
tac chrutvā rājasiṃhasya vākyam adbhutavistaram |
यत् तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् । (३।१)
yat tu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryasya niścayam |
अहं नियमम् आतिष्ठ सिद्ध्यर्थं पुरुषर्षभ । (४।१)
ahaṃ niyamam ātiṣṭha siddhyarthaṃ puruṣarṣabha |
तस्य विघ्नकरौ द्वौ तु राक्षसौ कामरूपिणौ ॥ (४।२)
tasya vighnakarau dvau tu rākṣasau kāmarūpiṇau ||
व्रते मे बहुशश् चीर्णे समाप्त्यां राक्षसाव् इमौ । (५।१)
vrate me bahuśaś cīrṇe samāptyāṃ rākṣasāv imau |
मारीचश् च सुबाहुश् च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ । (५।२)
mārīcaś ca subāhuś ca vīryavantau suśikṣitau |
तौ मांसरुधिरौघेण वेदिं ताम् अभ्यवर्षताम् ॥ (५।३)
tau māṃsarudhiraugheṇa vediṃ tām abhyavarṣatām ||
कृतश्रमो निरुत्साहस् तस्माद् देशाद् अपाक्रमे ॥ (६।२)
kṛtaśramo nirutsāhas tasmād deśād apākrame ||
न च मे क्रोधम् उत्स्रष्टुं बुद्धिर् भवति पार्थिव । (७।१)
na ca me krodham utsraṣṭuṃ buddhir bhavati pārthiva |
तथाभूता हि सा चर्या न शापस् तत्र मुच्यते ॥ (७।२)
tathābhūtā hi sā caryā na śāpas tatra mucyate ||
काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुम् अर्हसि ॥ (८।२)
kākapakṣadharaṃ śūraṃ jyeṣṭhaṃ me dātum arhasi ||
शक्तो ह्य् एष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा । (९।१)
śakto hy eṣa mayā gupto divyena svena tejasā |
श्रेयश् चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः । (१०।१)
śreyaś cāsmai pradāsyāmi bahurūpaṃ na saṃśayaḥ |
त्रयाणाम् अपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति ॥ (१०।२)
trayāṇām api lokānāṃ yena khyātiṃ gamiṣyati ||
न च तौ रामम् आसाद्य शक्तौ स्थातुं कथंचन । (११।१)
na ca tau rāmam āsādya śaktau sthātuṃ kathaṃcana |
न च तौ राघवाद् अन्यो हन्तुम् उत्सहते पुमान् ॥ (११।२)
na ca tau rāghavād anyo hantum utsahate pumān ||
वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ । (१२।१)
vīryotsiktau hi tau pāpau kālapāśavaśaṃ gatau |
रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मनः ॥ (१२।२)
rāmasya rājaśārdūla na paryāptau mahātmanaḥ ||
न च पुत्रकृतं स्नेहं कर्तुम् अर्हसि पार्थिव । (१३।१)
na ca putrakṛtaṃ snehaṃ kartum arhasi pārthiva |
अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ ॥ (१३।२)
ahaṃ te pratijānāmi hatau tau viddhi rākṣasau ||
अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । (१४।१)
ahaṃ vedmi mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
वसिष्ठो ऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिताः ॥ (१४।२)
vasiṣṭho 'pi mahātejā ye ceme tapasi sthitāḥ ||
स्थिरम् इच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुम् अर्हसि ॥ (१५।२)
sthiram icchasi rājendra rāmaṃ me dātum arhasi ||
यद्य् अभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिणः । (१६।१)
yady abhyanujñāṃ kākutstha dadate tava mantriṇaḥ |
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ततो रामं विसर्जय ॥ (१६।२)
vasiṣṭhapramukhāḥ sarve tato rāmaṃ visarjaya ||
अभिप्रेतम् असंसक्तम् आत्मजं दातुम् अर्हसि । (१७।१)
abhipretam asaṃsaktam ātmajaṃ dātum arhasi |
तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः ॥ (१८।२)
tathā kuruṣva bhadraṃ te mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ ||
इत्य् एवम् उक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः । (१९।१)
ity evam uktvā dharmātmā dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
इति हृदयमनोविदारणं मुनिवचनं तद् अतीव शुश्रुवान् । (२०।१)
iti hṛdayamanovidāraṇaṃ munivacanaṃ tad atīva śuśruvān |
नरपतिर् अगमद् भयं महद् व्यथितमनाः प्रचचाल चासनात् ॥ (२०।२)
narapatir agamad bhayaṃ mahad vyathitamanāḥ pracacāla cāsanāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.