रामायणRāmāyaṇa

Rām, 2, 3

79 of 606 · 65 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

तेषाम् अञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः । (१।१)

teṣām añjalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ |

1.2१.२

प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥ (१।२)

pratigṛhyābravīd rājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ ||

2.1२.१

अहो ऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश् चातुलो मम । (२।१)

aho 'smi paramaprītaḥ prabhāvaś cātulo mama |

2.2२.२

यन् मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थम् इच्छथ ॥ (२।२)

yan me jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyastham icchatha ||

3.1३.१

इति प्रत्यर्च्य तान् राजा ब्राह्मणान् इदम् अब्रवीत् । (३।१)

iti pratyarcya tān rājā brāhmaṇān idam abravīt |

3.2३.२

वसिष्ठं वामदेवं च तेषाम् एवोपशृण्वताम् ॥ (३।२)

vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣām evopaśṛṇvatām ||

4.1४.१

चैत्रः श्रीमान् अयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः । (४।१)

caitraḥ śrīmān ayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ |

4.2४.२

यौवराज्याय रामस्य सर्वम् एवोपकल्प्यताम् ॥ (४।२)

yauvarājyāya rāmasya sarvam evopakalpyatām ||

5.1५.१

कृतम् इत्य् एव चाब्रूताम् अभिगम्य जगत्पतिम् । (५।१)

kṛtam ity eva cābrūtām abhigamya jagatpatim |

5.2५.२

यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ॥ (५।२)

yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau ||

6.1६.१

ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनम् अब्रवीत् । (६।१)

tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanam abravīt |

6.2६.२

रामः कृतात्मा भवता शीघ्रम् आनीयताम् इति ॥ (६।२)

rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghram ānīyatām iti ||

7.1७.१

स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् । (७।१)

sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt |

7.2७.२

रामं तत्रानयांचक्रे रथेन रथिनां वरम् ॥ (७।२)

rāmaṃ tatrānayāṃcakre rathena rathināṃ varam ||

8.1८.१

अथ तत्र समासीनास् तदा दशरथं नृपम् । (८।१)

atha tatra samāsīnās tadā daśarathaṃ nṛpam |

8.2८.२

प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश् च दाक्षिणात्याश् च भूमिपाः ॥ (८।२)

prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāś ca bhūmipāḥ ||

9.1९.१

म्लेच्छाश् चार्याश् च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः । (९।१)

mlecchāś cāryāś ca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ |

9.2९.२

उपासांचक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ॥ (९।२)

upāsāṃcakrire sarve taṃ devā iva vāsavam ||

10.1१०.१

तेषां मध्ये स राजर्षिर् मरुताम् इव वासवः । (१०।१)

teṣāṃ madhye sa rājarṣir marutām iva vāsavaḥ |

10.2१०.२

प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तम् आत्मजम् ॥ (१०।२)

prāsādastho rathagataṃ dadarśāyāntam ātmajam ||

11.1११.१

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् । (११।१)

gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam |

11.2११.२

दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातंगगामिनम् ॥ (११।२)

dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṃgagāminam ||

12.1१२.१

चन्द्रकान्ताननं रामम् अतीव प्रियदर्शनम् । (१२।१)

candrakāntānanaṃ rāmam atīva priyadarśanam |

12.2१२.२

रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ॥ (१२।२)

rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam ||

13.1१३.१

घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तम् इव प्रजाः । (१३।१)

gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantam iva prajāḥ |

13.2१३.२

न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ॥ (१३।२)

na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ ||

14.1१४.१

अवतार्य सुमन्त्रस् तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् । (१४।१)

avatārya sumantras taṃ rāghavaṃ syandanottamāt |

14.2१४.२

पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात् ॥ (१४।२)

pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt ||

15.1१५.१

स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुंगवः । (१५।१)

sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṃgavaḥ |

15.2१५.२

आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ॥ (१५।२)

āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ ||

16.1१६.१

स प्राञ्जलिर् अभिप्रेत्य प्रणतः पितुर् अन्तिके । (१६।१)

sa prāñjalir abhipretya praṇataḥ pitur antike |

16.2१६.२

नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणौ पितुः ॥ (१६।२)

nāma svaṃ śrāvayan rāmo vavande caraṇau pituḥ ||

17.1१७.१

तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः । (१७।१)

taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ |

17.2१७.२

गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियम् आत्मजम् ॥ (१७।२)

gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyam ātmajam ||

18.1१८.१

तस्मै चाभ्युद्यतं श्रीमान् मणिकाञ्चनभूषितम् । (१८।१)

tasmai cābhyudyataṃ śrīmān maṇikāñcanabhūṣitam |

18.2१८.२

दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ॥ (१८।२)

dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam ||

19.1१९.१

तद् आसनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः । (१९।१)

tad āsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ |

19.2१९.२

स्वयेव प्रभया मेरुम् उदये विमलो रविः ॥ (१९।२)

svayeva prabhayā merum udaye vimalo raviḥ ||

20.1२०.१

तेन विभ्राजिता तत्र सा सभाभिव्यरोचत । (२०।१)

tena vibhrājitā tatra sā sabhābhivyarocata |

20.2२०.२

विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौर् इवेन्दुना ॥ (२०।२)

vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaur ivendunā ||

21.1२१.१

तं पश्यमानो नृपतिस् तुतोष प्रियम् आत्मजम् । (२१।१)

taṃ paśyamāno nṛpatis tutoṣa priyam ātmajam |

21.2२१.२

अलंकृतम् इवात्मानम् आदर्शतलसंस्थितम् ॥ (२१।२)

alaṃkṛtam ivātmānam ādarśatalasaṃsthitam ||

22.1२२.१

स तं सस्मितम् आभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः । (२२।१)

sa taṃ sasmitam ābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ |

22.2२२.२

उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रम् इव कश्यपः ॥ (२२।२)

uvācedaṃ vaco rājā devendram iva kaśyapaḥ ||

23.1२३.१

ज्येष्ठायाम् असि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः । (२३।१)

jyeṣṭhāyām asi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ |

23.2२३.२

उत्पन्नस् त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ॥ (२३।२)

utpannas tvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ ||

24.1२४.१

त्वया यतः प्रजाश् चेमाः स्वगुणैर् अनुरञ्जिताः । (२४।१)

tvayā yataḥ prajāś cemāḥ svaguṇair anurañjitāḥ |

24.2२४.२

तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यम् अवाप्नुहि ॥ (२४।२)

tasmāt tvaṃ puṣyayogena yauvarājyam avāpnuhi ||

25.1२५.१

कामतस् त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवान् असि । (२५।१)

kāmatas tvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavān asi |

25.2२५.२

गुणवत्य् अपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ॥ (२५।२)

guṇavaty api tu snehāt putra vakṣyāmi te hitam ||

26.1२६.१

भूयो विनयम् आस्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः । (२६।१)

bhūyo vinayam āsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ |

26.2२६.२

कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ॥ (२६।२)

kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca ||

27.1२७.१

परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा । (२७।१)

parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā |

27.2२७.२

अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश् चानुरञ्जय ॥ (२७।२)

amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīś cānurañjaya ||

28.1२८.१

तुष्टानुरक्तप्रकृतिर् यः पालयति मेदिनीम् । (२८।१)

tuṣṭānuraktaprakṛtir yaḥ pālayati medinīm |

28.2२८.२

तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतम् इवामराः । (२८।२)

tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtam ivāmarāḥ |

28.3२८.३

तस्मात् पुत्र त्वम् आत्मानं नियम्यैव समाचर ॥ (२८।३)

tasmāt putra tvam ātmānaṃ niyamyaiva samācara ||

29.1२९.१

तच् छ्रुत्वा सुहृदस् तस्य रामस्य प्रियकारिणः । (२९।१)

tac chrutvā suhṛdas tasya rāmasya priyakāriṇaḥ |

29.2२९.२

त्वरिताः शीघ्रम् अभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ॥ (२९।२)

tvaritāḥ śīghram abhyetya kausalyāyai nyavedayan ||

30.1३०.१

सा हिरण्यं च गाश् चैव रत्नानि विविधानि च । (३०।१)

sā hiraṇyaṃ ca gāś caiva ratnāni vividhāni ca |

30.2३०.२

व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ॥ (३०।२)

vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā ||

31.1३१.१

अथाभिवाद्य राजानं रथम् आरुह्य राघवः । (३१।१)

athābhivādya rājānaṃ ratham āruhya rāghavaḥ |

31.2३१.२

ययौ स्वं द्युतिमद् वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥ (३१।२)

yayau svaṃ dyutimad veśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ ||

32.1३२.१

ते चापि पौरा नृपतेर् वचस् तच्छ्रुत्वा तदा लाभम् इवेष्टम् आप्य । (३२।१)

te cāpi paurā nṛpater vacas tacchrutvā tadā lābham iveṣṭam āpya |

32.2३२.२

नरेन्द्रम् आमन्त्र्य गृहाणि गत्वा देवान् समानर्चुर् अतीव हृष्टाः ॥ (३२।२)

narendram āmantrya gṛhāṇi gatvā devān samānarcur atīva hṛṣṭāḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 2, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit