Rām, 2, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥ (१।२)
pratigṛhyābravīd rājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ ||
यन् मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थम् इच्छथ ॥ (२।२)
yan me jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyastham icchatha ||
इति प्रत्यर्च्य तान् राजा ब्राह्मणान् इदम् अब्रवीत् । (३।१)
iti pratyarcya tān rājā brāhmaṇān idam abravīt |
चैत्रः श्रीमान् अयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः । (४।१)
caitraḥ śrīmān ayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ |
कृतम् इत्य् एव चाब्रूताम् अभिगम्य जगत्पतिम् । (५।१)
kṛtam ity eva cābrūtām abhigamya jagatpatim |
यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ॥ (५।२)
yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau ||
ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनम् अब्रवीत् । (६।१)
tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanam abravīt |
प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश् च दाक्षिणात्याश् च भूमिपाः ॥ (८।२)
prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāś ca bhūmipāḥ ||
म्लेच्छाश् चार्याश् च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः । (९।१)
mlecchāś cāryāś ca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ |
तेषां मध्ये स राजर्षिर् मरुताम् इव वासवः । (१०।१)
teṣāṃ madhye sa rājarṣir marutām iva vāsavaḥ |
प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तम् आत्मजम् ॥ (१०।२)
prāsādastho rathagataṃ dadarśāyāntam ātmajam ||
दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातंगगामिनम् ॥ (११।२)
dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṃgagāminam ||
चन्द्रकान्ताननं रामम् अतीव प्रियदर्शनम् । (१२।१)
candrakāntānanaṃ rāmam atīva priyadarśanam |
रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ॥ (१२।२)
rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam ||
घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तम् इव प्रजाः । (१३।१)
gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantam iva prajāḥ |
अवतार्य सुमन्त्रस् तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् । (१४।१)
avatārya sumantras taṃ rāghavaṃ syandanottamāt |
पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात् ॥ (१४।२)
pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt ||
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुंगवः । (१५।१)
sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṃgavaḥ |
स प्राञ्जलिर् अभिप्रेत्य प्रणतः पितुर् अन्तिके । (१६।१)
sa prāñjalir abhipretya praṇataḥ pitur antike |
नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणौ पितुः ॥ (१६।२)
nāma svaṃ śrāvayan rāmo vavande caraṇau pituḥ ||
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः । (१७।१)
taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ |
गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियम् आत्मजम् ॥ (१७।२)
gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyam ātmajam ||
तस्मै चाभ्युद्यतं श्रीमान् मणिकाञ्चनभूषितम् । (१८।१)
tasmai cābhyudyataṃ śrīmān maṇikāñcanabhūṣitam |
विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौर् इवेन्दुना ॥ (२०।२)
vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaur ivendunā ||
तं पश्यमानो नृपतिस् तुतोष प्रियम् आत्मजम् । (२१।१)
taṃ paśyamāno nṛpatis tutoṣa priyam ātmajam |
स तं सस्मितम् आभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः । (२२।१)
sa taṃ sasmitam ābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ |
ज्येष्ठायाम् असि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः । (२३।१)
jyeṣṭhāyām asi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ |
उत्पन्नस् त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ॥ (२३।२)
utpannas tvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ ||
त्वया यतः प्रजाश् चेमाः स्वगुणैर् अनुरञ्जिताः । (२४।१)
tvayā yataḥ prajāś cemāḥ svaguṇair anurañjitāḥ |
तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यम् अवाप्नुहि ॥ (२४।२)
tasmāt tvaṃ puṣyayogena yauvarājyam avāpnuhi ||
कामतस् त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवान् असि । (२५।१)
kāmatas tvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavān asi |
गुणवत्य् अपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ॥ (२५।२)
guṇavaty api tu snehāt putra vakṣyāmi te hitam ||
भूयो विनयम् आस्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः । (२६।१)
bhūyo vinayam āsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ |
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा । (२७।१)
parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā |
अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश् चानुरञ्जय ॥ (२७।२)
amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīś cānurañjaya ||
तुष्टानुरक्तप्रकृतिर् यः पालयति मेदिनीम् । (२८।१)
tuṣṭānuraktaprakṛtir yaḥ pālayati medinīm |
तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतम् इवामराः । (२८।२)
tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtam ivāmarāḥ |
तस्मात् पुत्र त्वम् आत्मानं नियम्यैव समाचर ॥ (२८।३)
tasmāt putra tvam ātmānaṃ niyamyaiva samācara ||
तच् छ्रुत्वा सुहृदस् तस्य रामस्य प्रियकारिणः । (२९।१)
tac chrutvā suhṛdas tasya rāmasya priyakāriṇaḥ |
त्वरिताः शीघ्रम् अभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ॥ (२९।२)
tvaritāḥ śīghram abhyetya kausalyāyai nyavedayan ||
सा हिरण्यं च गाश् चैव रत्नानि विविधानि च । (३०।१)
sā hiraṇyaṃ ca gāś caiva ratnāni vividhāni ca |
व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ॥ (३०।२)
vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā ||
ययौ स्वं द्युतिमद् वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥ (३१।२)
yayau svaṃ dyutimad veśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ ||
ते चापि पौरा नृपतेर् वचस् तच्छ्रुत्वा तदा लाभम् इवेष्टम् आप्य । (३२।१)
te cāpi paurā nṛpater vacas tacchrutvā tadā lābham iveṣṭam āpya |
नरेन्द्रम् आमन्त्र्य गृहाणि गत्वा देवान् समानर्चुर् अतीव हृष्टाः ॥ (३२।२)
narendram āmantrya gṛhāṇi gatvā devān samānarcur atīva hṛṣṭāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.