Rām, 1, 73
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः । (१।१)
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यम्बराणि च । (४।१)
kambalānāṃ ca mukhyānāṃ kṣaumakoṭyambarāṇi ca |
हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च ॥ (५।२)
hiraṇyasya suvarṇasya muktānāṃ vidrumasya ca ||
दत्त्वा बहुधनं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम् ॥ (६।२)
dattvā bahudhanaṃ rājā samanujñāpya pārthivam ||
राजाप्य् अयोध्याधिपतिः सह पुत्रैर् महात्मभिः ॥ (७।२)
rājāpy ayodhyādhipatiḥ saha putrair mahātmabhiḥ ||
गच्छन्तं तु नरव्याघ्रं सर्षिसंघं सराघवम् ॥ (८।२)
gacchantaṃ tu naravyāghraṃ sarṣisaṃghaṃ sarāghavam ||
घोराः स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति ततस् ततः । (९।१)
ghorāḥ sma pakṣiṇo vāco vyāharanti tatas tataḥ |
भौमाश् चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम् ॥ (९।२)
bhaumāś caiva mṛgāḥ sarve gacchanti sma pradakṣiṇam ||
तान् दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत । (१०।१)
tān dṛṣṭvā rājaśārdūlo vasiṣṭhaṃ paryapṛcchata |
असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश् चापि प्रदक्षिणाः । (१०।२)
asaumyāḥ pakṣiṇo ghorā mṛgāś cāpi pradakṣiṇāḥ |
राज्ञो दशरथस्यैतच् छ्रुत्वा वाक्यं महान् ऋषिः । (११।१)
rājño daśarathasyaitac chrutvā vākyaṃ mahān ṛṣiḥ |
उवाच मधुरां वाणीं श्रूयताम् अस्य यत् फलम् ॥ (११।२)
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ śrūyatām asya yat phalam ||
उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच् च्युतम् । (१२।१)
upasthitaṃ bhayaṃ ghoraṃ divyaṃ pakṣimukhāc cyutam |
मृगाः प्रशमयन्त्य् एते संतापस् त्यज्यताम् अयम् ॥ (१२।२)
mṛgāḥ praśamayanty ete saṃtāpas tyajyatām ayam ||
तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर्बभूव ह । (१३।१)
teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra vāyuḥ prādurbabhūva ha |
कम्पयन् मेदिनीं सर्वां पातयंश् च द्रुमाञ् शुभान् ॥ (१३।२)
kampayan medinīṃ sarvāṃ pātayaṃś ca drumāñ śubhān ||
तमसा संवृतः सूर्यः सर्वा न प्रबभुर् दिशः । (१४।१)
tamasā saṃvṛtaḥ sūryaḥ sarvā na prababhur diśaḥ |
भस्मना चावृतं सर्वं संमूढम् इव तद् बलम् ॥ (१४।२)
bhasmanā cāvṛtaṃ sarvaṃ saṃmūḍham iva tad balam ||
ससंज्ञा इव तत्रासन् सर्वम् अन्यद् विचेतनम् ॥ (१५।२)
sasaṃjñā iva tatrāsan sarvam anyad vicetanam ||
तस्मिंस् तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः । (१६।१)
tasmiṃs tamasi ghore tu bhasmacchanneva sā camūḥ |
कैलासम् इव दुर्धर्षं कालाग्निम् इव दुःसहम् । (१७।१)
kailāsam iva durdharṣaṃ kālāgnim iva duḥsaham |
ज्वलन्तम् इव तेजोभिर् दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः ॥ (१७।२)
jvalantam iva tejobhir durnirīkṣyaṃ pṛthagjanaiḥ ||
स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर् विद्युद्गणोपमम् । (१८।१)
skandhe cāsajya paraśuṃ dhanur vidyudgaṇopamam |
प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा हरम् ॥ (१८।२)
pragṛhya śaramukhyaṃ ca tripuraghnaṃ yathā haram ||
तं दृष्ट्वा भीमसंकाशं ज्वलन्तम् इव पावकम् । (१९।१)
taṃ dṛṣṭvā bhīmasaṃkāśaṃ jvalantam iva pāvakam |
संगता मुनयः सर्वे संजजल्पुर् अथो मिथः ॥ (१९।३)
saṃgatā munayaḥ sarve saṃjajalpur atho mithaḥ ||
कच्चित् पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति । (२०।१)
kaccit pitṛvadhāmarṣī kṣatraṃ notsādayiṣyati |
पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर् गतज्वरः । (२०।२)
pūrvaṃ kṣatravadhaṃ kṛtvā gatamanyur gatajvaraḥ |
क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्व् अस्य चिकीर्षितम् ॥ (२०।३)
kṣatrasyotsādanaṃ bhūyo na khalv asya cikīrṣitam ||
एवम् उक्त्वार्घ्यम् आदाय भार्गवं भीमदर्शनम् । (२१।१)
evam uktvārghyam ādāya bhārgavaṃ bhīmadarśanam |
प्रतिगृह्य तु तां पूजाम् ऋषिदत्तां प्रतापवान् । (२२।१)
pratigṛhya tu tāṃ pūjām ṛṣidattāṃ pratāpavān |
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यो ऽभ्यभाषत ॥ (२२।२)
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyo 'bhyabhāṣata ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.