Rām, 3, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
वाक्यम् एतत् तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया । (१।१)
vākyam etat tu vaidehyā vyāhṛtaṃ bhartṛbhaktayā |
श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ मैथिलीम् ॥ (१।२)
śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvācātha maithilīm ||
हितम् उक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः । (२।१)
hitam uktaṃ tvayā devi snigdhayā sadṛśaṃ vacaḥ |
कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे ॥ (२।२)
kulaṃ vyapadiśantyā ca dharmajñe janakātmaje ||
किं तु वक्ष्याम्य् अहं देवि त्वयैवोक्तम् इदं वचः । (३।१)
kiṃ tu vakṣyāmy ahaṃ devi tvayaivoktam idaṃ vacaḥ |
क्षत्रियैर् धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेद् इति ॥ (३।२)
kṣatriyair dhāryate cāpo nārtaśabdo bhaved iti ||
मां सीते स्वयम् आगम्य शरण्याः शरणं गताः ॥ (४।२)
māṃ sīte svayam āgamya śaraṇyāḥ śaraṇaṃ gatāḥ ||
न लभन्ते सुखं भीता राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ॥ (५।२)
na labhante sukhaṃ bhītā rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ ||
भक्ष्यन्ते राक्षसैर् भीमैर् नरमांसोपजीविभिः ॥ (६।२)
bhakṣyante rākṣasair bhīmair naramāṃsopajīvibhiḥ ||
अस्मान् अभ्यवपद्येति माम् ऊचुर् द्विजसत्तमाः ॥ (७।२)
asmān abhyavapadyeti mām ūcur dvijasattamāḥ ||
मया तु वचनं श्रुत्वा तेषाम् एवं मुखाच् च्युतम् । (८।१)
mayā tu vacanaṃ śrutvā teṣām evaṃ mukhāc cyutam |
प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीर् एषा हि ममातुला । (९।१)
prasīdantu bhavanto me hrīr eṣā hi mamātulā |
यदीदृशैर् अहं विप्रैर् उपस्थेयैर् उपस्थितः । (९।२)
yadīdṛśair ahaṃ viprair upastheyair upasthitaḥ |
राक्षसैर् दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः । (१०।२)
rākṣasair daṇḍakāraṇye bahubhiḥ kāmarūpibhiḥ |
अर्दिताः स्म भृशं राम भवान् नस् त्रातुम् अर्हति ॥ (१०।३)
arditāḥ sma bhṛśaṃ rāma bhavān nas trātum arhati ||
धर्षयन्ति स्म दुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ (११।२)
dharṣayanti sma durdharṣā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ ||
राक्षसैर् धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम् । (१२।१)
rākṣasair dharṣitānāṃ ca tāpasānāṃ tapasvinām |
कामं तपःप्रभावेन शक्ता हन्तुं निशाचरान् । (१३।१)
kāmaṃ tapaḥprabhāvena śaktā hantuṃ niśācarān |
चिरार्जितं तु नेच्छामस् तपः खण्डयितुं वयम् ॥ (१३।२)
cirārjitaṃ tu necchāmas tapaḥ khaṇḍayituṃ vayam ||
बहुविघ्नं तपोनित्यं दुश्चरं चैव राघव । (१४।१)
bahuvighnaṃ taponityaṃ duścaraṃ caiva rāghava |
तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश् च राक्षसैः ॥ (१४।२)
tena śāpaṃ na muñcāmo bhakṣyamāṇāś ca rākṣasaiḥ ||
तद् अर्द्यमानान् रक्षोभिर् दण्डकारण्यवासिभिः । (१५।१)
tad ardyamānān rakṣobhir daṇḍakāraṇyavāsibhiḥ |
रक्ष नस् त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने ॥ (१५।२)
rakṣa nas tvaṃ saha bhrātrā tvannāthā hi vayaṃ vane ||
मया चैतद् वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम् । (१६।१)
mayā caitad vacaḥ śrutvā kārtsnyena paripālanam |
संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् । (१७।१)
saṃśrutya ca na śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam |
मुनीनाम् अन्यथा कर्तुं सत्यम् इष्टं हि मे सदा ॥ (१७।२)
munīnām anyathā kartuṃ satyam iṣṭaṃ hi me sadā ||
अप्य् अहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम् । (१८।१)
apy ahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ tvāṃ vā sīte salakṣmaṇām |
न तु प्रतिज्ञां संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥ (१८।२)
na tu pratijñāṃ saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ ||
तद् अवश्यं मया कार्यम् ऋषीणां परिपालनम् । (१९।१)
tad avaśyaṃ mayā kāryam ṛṣīṇāṃ paripālanam |
अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय तु किं पुनः ॥ (१९।२)
anuktenāpi vaidehi pratijñāya tu kiṃ punaḥ ||
मम स्नेहाच् च सौहार्दाद् इदम् उक्तं त्वया वचः । (२०।१)
mama snehāc ca sauhārdād idam uktaṃ tvayā vacaḥ |
परितुष्टो ऽस्म्य् अहं सीते न ह्य् अनिष्टो ऽनुशिष्यते । (२०।२)
parituṣṭo 'smy ahaṃ sīte na hy aniṣṭo 'nuśiṣyate |
इत्य् एवम् उक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिलराजपुत्रीम् । (२१।१)
ity evam uktvā vacanaṃ mahātmā sītāṃ priyāṃ maithilarājaputrīm |
रामो धनुष्मान् सह लक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि ॥ (२१।२)
rāmo dhanuṣmān saha lakṣmaṇena jagāma ramyāṇi tapovanāni ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.