Rām, 6, 92
Select a line for its word-by-word analysis.
स तु तेन तदा क्रोधात् काकुत्स्थेनार्दितो रणे । (१।१)
sa tu tena tadā krodhāt kākutsthenārdito raṇe |
महागिरिर् इवाकम्प्यः काकुत्स्थो न प्रकम्पते ॥ (४।२)
mahāgirir ivākampyaḥ kākutstho na prakampate ||
गभस्तीन् इव सूर्यस्य प्रतिजग्राह वीर्यवान् ॥ (५।२)
gabhastīn iva sūryasya pratijagrāha vīryavān ||
दृष्टः फुल्ल इवारण्ये सुमहान् किंशुकद्रुमः ॥ (७।२)
dṛṣṭaḥ phulla ivāraṇye sumahān kiṃśukadrumaḥ ||
ततो ऽन्योन्यं सुसंरब्धावुभौ तौ रामरावणौ । (९।१)
tato 'nyonyaṃ susaṃrabdhāvubhau tau rāmarāvaṇau |
मम भार्या जनस्थानाद् अज्ञानाद् राक्षसाधम । (११।१)
mama bhāryā janasthānād ajñānād rākṣasādhama |
हृता ते विवशा यस्मात् तस्मात् त्वं नासि वीर्यवान् ॥ (११।२)
hṛtā te vivaśā yasmāt tasmāt tvaṃ nāsi vīryavān ||
वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरो ऽहम् इति मन्यसे ॥ (१२।२)
vaidehīṃ prasabhaṃ hṛtvā śūro 'ham iti manyase ||
कृत्वा कापुरुषं कर्म शूरो ऽहम् इति मन्यसे ॥ (१३।२)
kṛtvā kāpuruṣaṃ karma śūro 'ham iti manyase ||
भिन्नमर्याद निर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित । (१४।१)
bhinnamaryāda nirlajja cāritreṣvanavasthita |
दर्पान्मृत्युम् उपादाय शूरो ऽहम् इति मन्यसे ॥ (१४।२)
darpānmṛtyum upādāya śūro 'ham iti manyase ||
श्लाघनीयं यशस्यं च कृतं कर्म महत् त्वया ॥ (१५।२)
ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kṛtaṃ karma mahat tvayā ||
कर्मणः प्राप्नुहीदानीं तस्याद्य सुमहत् फलम् ॥ (१६।२)
karmaṇaḥ prāpnuhīdānīṃ tasyādya sumahat phalam ||
शूरो ऽहम् इति चात्मानम् अवगच्छसि दुर्मते । (१७।१)
śūro 'ham iti cātmānam avagacchasi durmate |
नैव लज्जास्ति ते सीतां चोरवद् व्यपकर्षतः ॥ (१७।२)
naiva lajjāsti te sītāṃ coravad vyapakarṣataḥ ||
यदि मत्संनिधौ सीता धर्षिता स्यात् त्वया बलात् । (१८।१)
yadi matsaṃnidhau sītā dharṣitā syāt tvayā balāt |
भ्रातरं तु खरं पश्येस्तदा मत्सायकैर् हतः ॥ (१८।२)
bhrātaraṃ tu kharaṃ paśyestadā matsāyakair hataḥ ||
दिष्ट्यासि मम दुष्टात्मंश्चक्षुर्विषयम् आगतः । (१९।१)
diṣṭyāsi mama duṣṭātmaṃścakṣurviṣayam āgataḥ |
अद्य त्वां सायकैस्तीक्ष्णैर् नयामि यमसादनम् ॥ (१९।२)
adya tvāṃ sāyakaistīkṣṇair nayāmi yamasādanam ||
अद्य ते मच्छरैश्छिन्नं शिरो ज्वलितकुण्डलम् । (२०।१)
adya te maccharaiśchinnaṃ śiro jvalitakuṇḍalam |
क्रव्यादा व्यपकर्षन्तु विकीर्णं रणपांसुषु ॥ (२०।२)
kravyādā vyapakarṣantu vikīrṇaṃ raṇapāṃsuṣu ||
निपत्योरसि गृध्रास्ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण । (२१।१)
nipatyorasi gṛdhrāste kṣitau kṣiptasya rāvaṇa |
पिबन्तु रुधिरं तर्षाद् बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ (२१।२)
pibantu rudhiraṃ tarṣād bāṇaśalyāntarotthitam ||
कर्षन्त्वन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान् ॥ (२२।२)
karṣantvantrāṇi patagā garutmanta ivoragān ||
इत्येवं स वदन् वीरो रामः शत्रुनिबर्हणः । (२३।१)
ityevaṃ sa vadan vīro rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
राक्षसेन्द्रं समीपस्थं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (२३।२)
rākṣasendraṃ samīpasthaṃ śaravarṣair avākirat ||
बभूव द्विगुणं वीर्यं बलं हर्षश्च संयुगे । (२४।१)
babhūva dviguṇaṃ vīryaṃ balaṃ harṣaśca saṃyuge |
रामस्यास्त्रबलं चैव शत्रोर् निधनकाङ्क्षिणः ॥ (२४।२)
rāmasyāstrabalaṃ caiva śatror nidhanakāṅkṣiṇaḥ ||
प्रादुर्बभूवुर् अस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः । (२५।१)
prādurbabhūvur astrāṇi sarvāṇi viditātmanaḥ |
प्रहर्षाच्च महातेजाः शीघ्रहस्ततरो ऽभवत् ॥ (२५।२)
praharṣācca mahātejāḥ śīghrahastataro 'bhavat ||
शुभान्येतानि चिह्नानि विज्ञायात्मगतानि सः । (२६।१)
śubhānyetāni cihnāni vijñāyātmagatāni saḥ |
भूय एवार्दयद् रामो रावणं राक्षसान्तकृत् ॥ (२६।२)
bhūya evārdayad rāmo rāvaṇaṃ rākṣasāntakṛt ||
हरीणां चाश्मनिकरैः शरवर्षैश्च राघवात् । (२७।१)
harīṇāṃ cāśmanikaraiḥ śaravarṣaiśca rāghavāt |
यदा च शस्त्रं नारेभे न व्यकर्षच्छरासनम् । (२८।१)
yadā ca śastraṃ nārebhe na vyakarṣaccharāsanam |
नास्य प्रत्यकरोद् वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना ॥ (२८।२)
nāsya pratyakarod vīryaṃ viklavenāntarātmanā ||
क्षिप्ताश्चापि शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च । (२९।१)
kṣiptāścāpi śarāstena śastrāṇi vividhāni ca |
न रणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकाले ऽभिवर्ततः ॥ (२९।२)
na raṇārthāya vartante mṛtyukāle 'bhivartataḥ ||
सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम् । (३०।१)
sūtastu rathanetāsya tadavasthaṃ nirīkṣya tam |
शनैर् युद्धाद् असंभ्रान्तो रथं तस्यापवाहयत् ॥ (३०।२)
śanair yuddhād asaṃbhrānto rathaṃ tasyāpavāhayat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.