Rām, 5, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुम् अर्हति भामिनी । (२।१)
na rāmeṇa viyuktā sā svaptum arhati bhāminī |
न भोक्तुं नाप्यलंकर्तुं न पानम् उपसेवितुम् ॥ (२।२)
na bhoktuṃ nāpyalaṃkartuṃ na pānam upasevitum ||
नान्यं नरम् उपस्थातुं सुराणाम् अपि चेश्वरम् । (३।१)
nānyaṃ naram upasthātuṃ surāṇām api ceśvaram |
नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा ॥ (४।२)
nṛttena cāparāḥ klāntāḥ pānaviprahatāstathā ||
तथास्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः ॥ (५।२)
tathāstaraṇamukhyeṣu saṃviṣṭāścāparāḥ striyaḥ ||
तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः । (८।१)
tāsāṃ madhye mahābāhuḥ śuśubhe rākṣaseśvaraḥ |
गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ॥ (८।२)
goṣṭhe mahati mukhyānāṃ gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ ||
स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम् । (९।१)
sa rākṣasendraḥ śuśubhe tābhiḥ parivṛtaḥ svayam |
ददर्श कपिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर् गृहे ॥ (१०।२)
dadarśa kapiśārdūlastasya rakṣaḥpater gṛhe ||
तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ॥ (११।२)
tatra nyastāni māṃsāni pānabhūmau dadarśa saḥ ||
रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान् । (१२।१)
raukmeṣu ca viśāleṣu bhājaneṣvardhabhakṣitān |
ददर्श कपिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा ॥ (१२।२)
dadarśa kapiśārdūlo mayūrān kukkuṭāṃstathā ||
कृकरान् विविधान् सिद्धांश्चकोरान् अर्धभक्षितान् । (१४।१)
kṛkarān vividhān siddhāṃścakorān ardhabhakṣitān |
महिषान् एकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान् । (१४।२)
mahiṣān ekaśalyāṃśca chāgāṃśca kṛtaniṣṭhitān |
लेख्यम् उच्चावचं पेयं भोज्यानि विविधानि च ॥ (१४।३)
lekhyam uccāvacaṃ peyaṃ bhojyāni vividhāni ca ||
पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैर् अपि । (१६।१)
pānabhājanavikṣiptaiḥ phalaiśca vividhair api |
कृतपुष्पोपहारा भूर् अधिकं पुष्यति श्रियम् ॥ (१६।२)
kṛtapuṣpopahārā bhūr adhikaṃ puṣyati śriyam ||
तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः । (१७।१)
tatra tatra ca vinyastaiḥ suśliṣṭaiḥ śayanāsanaiḥ |
पानभूमिर् विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते ॥ (१७।२)
pānabhūmir vinā vahniṃ pradīptevopalakṣyate ||
बहुप्रकारैर् विविधैर् वरसंस्कारसंस्कृतैः । (१८।१)
bahuprakārair vividhair varasaṃskārasaṃskṛtaiḥ |
मांसैः कुशलसंयुक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ॥ (१८।२)
māṃsaiḥ kuśalasaṃyuktaiḥ pānabhūmigataiḥ pṛthak ||
दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि । (१९।१)
divyāḥ prasannā vividhāḥ surāḥ kṛtasurā api |
वासचूर्णैश्च विविधैर् मृष्टास्तैस्तैः पृथक्पृथक् ॥ (१९।३)
vāsacūrṇaiśca vividhair mṛṣṭāstaistaiḥ pṛthakpṛthak ||
संतता शुशुभे भूमिर् माल्यैश्च बहुसंस्थितैः । (२०।१)
saṃtatā śuśubhe bhūmir mālyaiśca bahusaṃsthitaiḥ |
हिरण्मयैश्च करकैर् भाजनैः स्फाटिकैर् अपि । (२०।२)
hiraṇmayaiśca karakair bhājanaiḥ sphāṭikair api |
जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैर् अभिसंवृता ॥ (२०।३)
jāmbūnadamayaiścānyaiḥ karakair abhisaṃvṛtā ||
पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह ॥ (२१।२)
pānaśreṣṭhaṃ tadā bhūri kapistatra dadarśa ha ||
सो ऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर् मणिमयानि च । (२२।१)
so 'paśyacchātakumbhāni sīdhor maṇimayāni ca |
क्वचिद् अर्धावशेषाणि क्वचित् पीतानि सर्वशः । (२३।१)
kvacid ardhāvaśeṣāṇi kvacit pītāni sarvaśaḥ |
क्वचिन् नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ॥ (२३।२)
kvacin naiva prapītāni pānāni sa dadarśa ha ||
क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित् पानानि भागशः । (२४।१)
kvacid bhakṣyāṃśca vividhān kvacit pānāni bhāgaśaḥ |
क्वचिद् अन्नावशेषाणि पश्यन् वै विचचार ह ॥ (२४।२)
kvacid annāvaśeṣāṇi paśyan vai vicacāra ha ||
क्वचित् प्रभिन्नैः करकैः क्वचिद् आलोडितैर् घटैः । (२५।१)
kvacit prabhinnaiḥ karakaiḥ kvacid āloḍitair ghaṭaiḥ |
क्वचित् संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च ॥ (२५।२)
kvacit saṃpṛktamālyāni jalāni ca phalāni ca ||
परस्परं समाश्लिष्य काश्चित् सुप्ता वराङ्गनाः ॥ (२६।२)
parasparaṃ samāśliṣya kāścit suptā varāṅganāḥ ||
काचिच् च वस्त्रम् अन्यस्या अपहृत्योपगुह्य च । (२७।१)
kācic ca vastram anyasyā apahṛtyopaguhya ca |
तासाम् उच्छ्वासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् । (२८।१)
tāsām ucchvāsavātena vastraṃ mālyaṃ ca gātrajam |
नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दम् इवानिलम् ॥ (२८।२)
nātyarthaṃ spandate citraṃ prāpya mandam ivānilam ||
विविधस्य च माल्यस्य पुष्पस्य विविधस्य च ॥ (२९।२)
vividhasya ca mālyasya puṣpasya vividhasya ca ||
बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधम् उद्वहन् । (३०।१)
bahudhā mārutastatra gandhaṃ vividham udvahan |
स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः । (३०।२)
snānānāṃ candanānāṃ ca dhūpānāṃ caiva mūrchitaḥ |
प्रववौ सुरभिर् गन्धो विमाने पुष्पके तदा ॥ (३०।३)
pravavau surabhir gandho vimāne puṣpake tadā ||
श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित् कृष्णा वराङ्गनाः । (३१।१)
śyāmāvadātāstatrānyāḥ kāścit kṛṣṇā varāṅganāḥ |
काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये ॥ (३१।२)
kāścit kāñcanavarṇāṅgyaḥ pramadā rākṣasālaye ||
तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम् । (३२।१)
tāsāṃ nidrāvaśatvācca madanena vimūrchitam |
पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपम् आसीद् यथैव हि ॥ (३२।२)
padminīnāṃ prasuptānāṃ rūpam āsīd yathaiva hi ||
निरीक्षमाणश्च ततस्ताः स्त्रियः स महाकपिः । (३४।१)
nirīkṣamāṇaśca tatastāḥ striyaḥ sa mahākapiḥ |
जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः ॥ (३४।२)
jagāma mahatīṃ cintāṃ dharmasādhvasaśaṅkitaḥ ||
इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ॥ (३५।२)
idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati ||
तस्य प्रादुरभूच्चिन्तापुनर् अन्या मनस्विनः । (३७।१)
tasya prādurabhūccintāpunar anyā manasvinaḥ |
निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ॥ (३७।२)
niścitaikāntacittasya kāryaniścayadarśinī ||
कामं दृष्ट्वा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः । (३८।१)
kāmaṃ dṛṣṭvā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ |
न तु मे मनसः किंचिद् वैकृत्यम् उपपद्यते ॥ (३८।२)
na tu me manasaḥ kiṃcid vaikṛtyam upapadyate ||
मनो हि हेतुः सर्वेषाम् इन्द्रियाणां प्रवर्तते । (३९।१)
mano hi hetuḥ sarveṣām indriyāṇāṃ pravartate |
शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ॥ (३९।२)
śubhāśubhāsvavasthāsu tacca me suvyavasthitam ||
नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् । (४०।१)
nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum |
स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे ॥ (४०।२)
striyo hi strīṣu dṛśyante sadā samparimārgaṇe ||
यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत् परिमार्ग्यते । (४१।१)
yasya sattvasya yā yonistasyāṃ tat parimārgyate |
न शक्यं प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ॥ (४१।२)
na śakyaṃ pramadā naṣṭā mṛgīṣu parimārgitum ||
तद् इदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया । (४२।१)
tad idaṃ mārgitaṃ tāvacchuddhena manasā mayā |
रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न च जानकी ॥ (४२।२)
rāvaṇāntaḥpuraṃ sarvaṃ dṛśyate na ca jānakī ||
देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् । (४३।१)
devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca vīryavān |
ताम् अपश्यन् कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः । (४४।१)
tām apaśyan kapistatra paśyaṃścānyā varastriyaḥ |
अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुम् उपचक्रमे ॥ (४४।२)
apakramya tadā vīraḥ pradhyātum upacakrame ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.