Rām, 5, 62
Select a line for its word-by-word analysis.
सुग्रीवेणैवम् उक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः । (१।१)
sugrīveṇaivam uktastu hṛṣṭo dadhimukhaḥ kapiḥ |
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ॥ (१।२)
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ cābhyavādayat ||
विमदान् उद्धतान् सर्वान् मेहमानान् मधूदकम् ॥ (४।२)
vimadān uddhatān sarvān mehamānān madhūdakam ||
स तान् उपागमद् वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम् । (५।१)
sa tān upāgamad vīro baddhvā karapuṭāñjalim |
उवाच वचनं श्लक्ष्णम् इदं हृष्टवद् अङ्गदम् ॥ (५।२)
uvāca vacanaṃ ślakṣṇam idaṃ hṛṣṭavad aṅgadam ||
सौम्य रोषो न कर्तव्यो यद् एभिर् अभिवारितः । (६।१)
saumya roṣo na kartavyo yad ebhir abhivāritaḥ |
अज्ञानाद् रक्षिभिः क्रोधाद् भवन्तः प्रतिषेधिताः ॥ (६।२)
ajñānād rakṣibhiḥ krodhād bhavantaḥ pratiṣedhitāḥ ||
मौर्ख्यात् पूर्वं कृतो दोषस्तद् भवान् क्षन्तुम् अर्हति ॥ (७।२)
maurkhyāt pūrvaṃ kṛto doṣastad bhavān kṣantum arhati ||
यथैव हि पिता ते ऽभूत् पूर्वं हरिगणेश्वरः । (८।१)
yathaiva hi pitā te 'bhūt pūrvaṃ harigaṇeśvaraḥ |
तथा त्वम् अपि सुग्रीवो नान्यस्तु हरिसत्तम ॥ (८।२)
tathā tvam api sugrīvo nānyastu harisattama ||
स त्वदागमनं श्रुत्वा सहैभिर् हरियूथपैः । (१०।१)
sa tvadāgamanaṃ śrutvā sahaibhir hariyūthapaiḥ |
प्रहृष्टो न तु रुष्टो ऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम् ॥ (१०।२)
prahṛṣṭo na tu ruṣṭo 'sau vanaṃ śrutvā pradharṣitam ||
प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः । (११।१)
prahṛṣṭo māṃ pitṛvyaste sugrīvo vānareśvaraḥ |
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तान् इति होवाच पार्थिवः ॥ (११।२)
śīghraṃ preṣaya sarvāṃstān iti hovāca pārthivaḥ ||
श्रुत्वा दधिमुखस्यैतद् वचनं श्लक्ष्णम् अङ्गदः । (१२।१)
śrutvā dadhimukhasyaitad vacanaṃ ślakṣṇam aṅgadaḥ |
अब्रवीत् तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ (१२।२)
abravīt tān hariśreṣṭho vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
शङ्के श्रुतो ऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः । (१३।१)
śaṅke śruto 'yaṃ vṛttānto rāmeṇa hariyūthapāḥ |
तत् क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परंतपाः ॥ (१३।२)
tat kṣamaṃ neha naḥ sthātuṃ kṛte kārye paraṃtapāḥ ||
पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः । (१४।१)
pītvā madhu yathākāmaṃ viśrāntā vanacāriṇaḥ |
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र मे गुरुः ॥ (१४।२)
kiṃ śeṣaṃ gamanaṃ tatra sugrīvo yatra me guruḥ ||
सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरियूथपाः । (१५।१)
sarve yathā māṃ vakṣyanti sametya hariyūthapāḥ |
तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवान् अहम् ॥ (१५।२)
tathāsmi kartā kartavye bhavadbhiḥ paravān aham ||
नाज्ञापयितुम् ईशो ऽहं युवराजो ऽस्मि यद्यपि । (१६।१)
nājñāpayitum īśo 'haṃ yuvarājo 'smi yadyapi |
ब्रुवतश्चाङ्गदस्यैवं श्रुत्वा वचनम् अव्ययम् । (१७।१)
bruvataścāṅgadasyaivaṃ śrutvā vacanam avyayam |
प्रहृष्टमनसो वाक्यम् इदम् ऊचुर् वनौकसः ॥ (१७।२)
prahṛṣṭamanaso vākyam idam ūcur vanaukasaḥ ||
एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुः सन् वानरर्षभ । (१८।१)
evaṃ vakṣyati ko rājan prabhuḥ san vānararṣabha |
ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वो ऽहम् इति मन्यते ॥ (१८।२)
aiśvaryamadamatto hi sarvo 'ham iti manyate ||
तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित् । (१९।१)
tava cedaṃ susadṛśaṃ vākyaṃ nānyasya kasyacit |
संनतिर् हि तवाख्याति भविष्यच्छुभभाग्यताम् ॥ (१९।२)
saṃnatir hi tavākhyāti bhaviṣyacchubhabhāgyatām ||
सर्वे वयम् अपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः । (२०।१)
sarve vayam api prāptāstatra gantuṃ kṛtakṣaṇāḥ |
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिर् अव्ययः ॥ (२०।२)
sa yatra harivīrāṇāṃ sugrīvaḥ patir avyayaḥ ||
त्वया ह्यनुक्तैर् हरिभिर् नैव शक्यं पदात् पदम् । (२१।१)
tvayā hyanuktair haribhir naiva śakyaṃ padāt padam |
क्वचिद् गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यम् इदं तु ते ॥ (२१।२)
kvacid gantuṃ hariśreṣṭha brūmaḥ satyam idaṃ tu te ||
बाढं गच्छाम इत्युक्त्वा उत्पपात महीतलात् ॥ (२२।२)
bāḍhaṃ gacchāma ityuktvā utpapāta mahītalāt ||
उत्पतन्तम् अनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः । (२३।१)
utpatantam anūtpetuḥ sarve te hariyūthapāḥ |
कृत्वाकाशं निराकाशं यज्ञोत्क्षिप्ता इवानलाः ॥ (२३।२)
kṛtvākāśaṃ nirākāśaṃ yajñotkṣiptā ivānalāḥ ||
ते ऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवंगमाः । (२४।१)
te 'mbaraṃ sahasotpatya vegavantaḥ plavaṃgamāḥ |
अङ्गदे ह्यननुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः । (२५।१)
aṅgade hyananuprāpte sugrīvo vānarādhipaḥ |
समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः । (२६।१)
samāśvasihi bhadraṃ te dṛṣṭā devī na saṃśayaḥ |
नागन्तुम् इह शक्यं तैर् अतीते समये हि नः ॥ (२६।२)
nāgantum iha śakyaṃ tair atīte samaye hi naḥ ||
न मत्सकाशम् आगच्छेत् कृत्ये हि विनिपातिते । (२७।१)
na matsakāśam āgacchet kṛtye hi vinipātite |
युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरो ऽङ्गदः ॥ (२७।२)
yuvarājo mahābāhuḥ plavatāṃ pravaro 'ṅgadaḥ ||
यद्यप्यकृतकृत्यानाम् ईदृशः स्याद् उपक्रमः । (२८।१)
yadyapyakṛtakṛtyānām īdṛśaḥ syād upakramaḥ |
पितृपैतामहं चैतत् पूर्वकैर् अभिरक्षितम् । (२९।१)
pitṛpaitāmahaṃ caitat pūrvakair abhirakṣitam |
न मे मधुवनं हन्याद् अहृष्टः प्लवगेश्वरः ॥ (२९।२)
na me madhuvanaṃ hanyād ahṛṣṭaḥ plavageśvaraḥ ||
न ह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधने तद्विधो भवेत् ॥ (३०।३)
na hyanyaḥ karmaṇo hetuḥ sādhane tadvidho bhavet ||
व्यवसायश्च वीर्यं च सूर्ये तेज इव ध्रुवम् ॥ (३१।२)
vyavasāyaśca vīryaṃ ca sūrye teja iva dhruvam ||
जाम्बवान् यत्र नेता स्याद् अङ्गदश्च बलेश्वरः । (३२।१)
jāmbavān yatra netā syād aṅgadaśca baleśvaraḥ |
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिर् अन्यथा ॥ (३२।२)
hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatir anyathā ||
मा भूश्चिन्तासमायुक्तः संप्रत्यमितविक्रम ॥ (३३।१)
mā bhūścintāsamāyuktaḥ saṃpratyamitavikrama ||
किष्किन्धाम् उपयातानां सिद्धिं कथयताम् इव ॥ (३४।३)
kiṣkindhām upayātānāṃ siddhiṃ kathayatām iva ||
ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः । (३५।१)
tataḥ śrutvā ninādaṃ taṃ kapīnāṃ kapisattamaḥ |
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ॥ (३६।२)
aṅgadaṃ purataḥ kṛtvā hanūmantaṃ ca vānaram ||
ते ऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदान्विताः । (३७।१)
te 'ṅgadapramukhā vīrāḥ prahṛṣṭāśca mudānvitāḥ |
नियताम् अक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ॥ (३८।२)
niyatām akṣatāṃ devīṃ rāghavāya nyavedayat ||
निश्चितार्थं ततस्तस्मिन् सुग्रीवं पवनात्मजे । (३९।१)
niścitārthaṃ tatastasmin sugrīvaṃ pavanātmaje |
लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानाद् अवैक्षत ॥ (३९।२)
lakṣmaṇaḥ prītimān prītaṃ bahumānād avaikṣata ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.