Rām, 3, 28
Select a line for its word-by-word analysis.
मृदुपूर्वं महातेजाः परुषं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
mṛdupūrvaṃ mahātejāḥ paruṣaṃ vākyam abravīt ||
त्रयाणाम् अपि लोकानाम् ईश्वरो ऽपि न तिष्ठति ॥ (३।२)
trayāṇām api lokānām īśvaro 'pi na tiṣṭhati ||
तीक्ष्णं सर्वजनो हन्ति सर्पं दुष्टम् इवागतम् ॥ (४।२)
tīkṣṇaṃ sarvajano hanti sarpaṃ duṣṭam ivāgatam ||
लोभात् पापानि कुर्वाणः कामाद् वा यो न बुध्यते । (५।१)
lobhāt pāpāni kurvāṇaḥ kāmād vā yo na budhyate |
भ्रष्टः पश्यति तस्यान्तं ब्राह्मणी करकाद् इव ॥ (५।२)
bhraṣṭaḥ paśyati tasyāntaṃ brāhmaṇī karakād iva ||
किं नु हत्वा महाभागान् फलं प्राप्स्यसि राक्षस ॥ (६।२)
kiṃ nu hatvā mahābhāgān phalaṃ prāpsyasi rākṣasa ||
ऐश्वर्यं प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्णमूला इव द्रुमाः ॥ (७।२)
aiśvaryaṃ prāpya tiṣṭhanti śīrṇamūlā iva drumāḥ ||
घोरं पर्यागते काले द्रुमः पुष्पम् इवार्तवम् ॥ (८।२)
ghoraṃ paryāgate kāle drumaḥ puṣpam ivārtavam ||
नचिरात् प्राप्यते लोके पापानां कर्मणां फलम् । (९।१)
nacirāt prāpyate loke pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam |
पापम् आचरतां घोरं लोकस्याप्रियम् इच्छताम् । (१०।१)
pāpam ācaratāṃ ghoraṃ lokasyāpriyam icchatām |
अहम् आसादितो राजा प्राणान् हन्तुं निशाचर ॥ (१०।२)
aham āsādito rājā prāṇān hantuṃ niśācara ||
अद्य हि त्वां मया मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः । (११।१)
adya hi tvāṃ mayā muktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
विदार्य निपतिष्यन्ति वल्मीकम् इव पन्नगाः ॥ (११।२)
vidārya nipatiṣyanti valmīkam iva pannagāḥ ||
ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्मचारिणः । (१२।१)
ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharmacāriṇaḥ |
तान् अद्य निहतः संख्ये ससैन्यो ऽनुगमिष्यसि ॥ (१२।२)
tān adya nihataḥ saṃkhye sasainyo 'nugamiṣyasi ||
अद्य त्वां निहतं बाणैः पश्यन्तु परमर्षयः । (१३।१)
adya tvāṃ nihataṃ bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ |
निरयस्थं विमानस्था ये त्वया हिंसिताः पुरा ॥ (१३।२)
nirayasthaṃ vimānasthā ye tvayā hiṃsitāḥ purā ||
प्रहर त्वं यथाकामं कुरु यत्नं कुलाधम । (१४।१)
prahara tvaṃ yathākāmaṃ kuru yatnaṃ kulādhama |
एवम् उक्तस् तु रामेण क्रुद्धः संरक्तलोचनः । (१५।१)
evam uktas tu rāmeṇa kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |
प्रत्युवाच ततो रामं प्रहसन् क्रोधमूर्छितः ॥ (१५।२)
pratyuvāca tato rāmaṃ prahasan krodhamūrchitaḥ ||
प्राकृतान् राक्षसान् हत्वा युद्धे दशरथात्मज । (१६।१)
prākṛtān rākṣasān hatvā yuddhe daśarathātmaja |
आत्मना कथम् आत्मानम् अप्रशस्यं प्रशंससि ॥ (१६।२)
ātmanā katham ātmānam apraśasyaṃ praśaṃsasi ||
विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः । (१७।१)
vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ |
कथयन्ति न ते किंचित् तेजसा स्वेन गर्विताः ॥ (१७।२)
kathayanti na te kiṃcit tejasā svena garvitāḥ ||
प्राकृतास् त्व् अकृतात्मानो लोके क्षत्रियपांसनाः । (१८।१)
prākṛtās tv akṛtātmāno loke kṣatriyapāṃsanāḥ |
निरर्थकं विकत्थन्ते यथा राम विकत्थसे ॥ (१८।२)
nirarthakaṃ vikatthante yathā rāma vikatthase ||
कुलं व्यपदिशन् वीरः समरे को ऽभिधास्यति । (१९।१)
kulaṃ vyapadiśan vīraḥ samare ko 'bhidhāsyati |
मृत्युकाले हि सम्प्राप्ते स्वयम् अप्रस्तवे स्तवम् ॥ (१९।२)
mṛtyukāle hi samprāpte svayam aprastave stavam ||
सर्वथा तु लघुत्वं ते कत्थनेन विदर्शितम् । (२०।१)
sarvathā tu laghutvaṃ te katthanena vidarśitam |
न तु माम् इह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम् । (२१।१)
na tu mām iha tiṣṭhantaṃ paśyasi tvaṃ gadādharam |
धराधरम् इवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश् चितम् ॥ (२१।२)
dharādharam ivākampyaṃ parvataṃ dhātubhiś citam ||
पर्याप्तो ऽहं गदापाणिर् हन्तुं प्राणान् रणे तव । (२२।१)
paryāpto 'haṃ gadāpāṇir hantuṃ prāṇān raṇe tava |
कामं बह्व् अपि वक्तव्यं त्वयि वक्ष्यामि न त्व् अहम् । (२३।१)
kāmaṃ bahv api vaktavyaṃ tvayi vakṣyāmi na tv aham |
अस्तं गच्छेद्धि सविता युद्धविघ्नस् ततो भवेत् ॥ (२३।२)
astaṃ gaccheddhi savitā yuddhavighnas tato bhavet ||
त्वद्विनाशात् करोम्य् अद्य तेषाम् अश्रुप्रमार्जनम् ॥ (२४।२)
tvadvināśāt karomy adya teṣām aśrupramārjanam ||
इत्य् उक्त्वा परमक्रुद्धस् तां गदां परमाङ्गदः । (२५।१)
ity uktvā paramakruddhas tāṃ gadāṃ paramāṅgadaḥ |
खरश् चिक्षेप रामाय प्रदीप्ताम् अशनिं यथा ॥ (२५।२)
kharaś cikṣepa rāmāya pradīptām aśaniṃ yathā ||
भस्म वृक्षांश् च गुल्मांश् च कृत्वागात् तत्समीपतः ॥ (२६।२)
bhasma vṛkṣāṃś ca gulmāṃś ca kṛtvāgāt tatsamīpataḥ ||
ताम् आपतन्तीं ज्वलितां मृत्युपाशोपमां गदाम् । (२७।१)
tām āpatantīṃ jvalitāṃ mṛtyupāśopamāṃ gadām |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.