Rām, 6, 58
Select a line for its word-by-word analysis.
नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर् नैरृतर्षभाः । (१।१)
narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśur nairṛtarṣabhāḥ |
देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः ॥ (१।२)
devāntakastrimūrdhā ca paulastyaśca mahodaraḥ ||
वालिपुत्रं महावीर्यम् अभिदुद्राव वीर्यवान् ॥ (२।२)
vāliputraṃ mahāvīryam abhidudrāva vīryavān ||
आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रम् अथाभ्ययात् ॥ (४।२)
āsthāya triśirā vīro vāliputram athābhyayāt ||
स त्रिभिर् देवदर्पघ्नैर् नैरृतेन्द्रैर् अभिद्रुतः । (५।१)
sa tribhir devadarpaghnair nairṛtendrair abhidrutaḥ |
महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तम् इवाशनिम् ॥ (६।२)
mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptam ivāśanim ||
स वृक्षं कृत्तम् आलोक्य उत्पपात ततो ऽङ्गदः ॥ (७।२)
sa vṛkṣaṃ kṛttam ālokya utpapāta tato 'ṅgadaḥ ||
तान् प्रचिछेद संक्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः ॥ (८।२)
tān pracicheda saṃkruddhastriśirā niśitaiḥ śaraiḥ ||
परिघाग्रेण तान् वृक्षान् बभञ्ज च सुरान्तकः । (९।१)
parighāgreṇa tān vṛkṣān babhañja ca surāntakaḥ |
त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरम् अभिदुद्राव सायकैः ॥ (९।२)
triśirāścāṅgadaṃ vīram abhidudrāva sāyakaiḥ ||
जघानोरसि संक्रुद्धस्तोमरैर् वज्रसंनिभैः ॥ (१०।२)
jaghānorasi saṃkruddhastomarair vajrasaṃnibhaiḥ ||
देवान्तकश्च संक्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम् । (११।१)
devāntakaśca saṃkruddhaḥ parigheṇa tadāṅgadam |
स त्रिभिर् नैरृतश्रेष्ठैर् युगपत् समभिद्रुतः । (१२।१)
sa tribhir nairṛtaśreṣṭhair yugapat samabhidrutaḥ |
न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान् ॥ (१२।२)
na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān ||
विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः । (१४।१)
viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ |
लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥ (१५।२)
lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mukhāt ||
अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद् देवान्तको बली । (१६।१)
athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrād devāntako balī |
जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनर् एवोत्पपात ह ॥ (१७।२)
jānubhyāṃ patito bhūmau punar evotpapāta ha ||
समुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिर् आशीविषोपमैः । (१८।१)
samutpatantaṃ triśirāstribhir āśīviṣopamaiḥ |
घोरैर् हरिपतेः पुत्रं ललाटे ऽभिजघान ह ॥ (१८।२)
ghorair haripateḥ putraṃ lalāṭe 'bhijaghāna ha ||
ततो ऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर् नैरृतपुंगवैः । (१९।१)
tato 'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhir nairṛtapuṃgavaiḥ |
हनूमान् अपि विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः ॥ (१९।२)
hanūmān api vijñāya nīlaścāpi pratasthatuḥ ||
ततश्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा । (२०।१)
tataścikṣepa śailāgraṃ nīlastriśirase tadā |
तद् रावणसुतो धीमान् बिभेद निशितैः शरैः ॥ (२०।२)
tad rāvaṇasuto dhīmān bibheda niśitaiḥ śaraiḥ ||
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरेः शिरः ॥ (२१।२)
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta gireḥ śiraḥ ||
ततो जृम्भितम् आलोक्य हर्षाद् देवान्तकस्तदा । (२२।१)
tato jṛmbhitam ālokya harṣād devāntakastadā |
स मुष्टिनिष्पिष्टविकीर्णमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः । (२४।१)
sa muṣṭiniṣpiṣṭavikīrṇamūrdhā nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ |
देवान्तको राक्षसराजसूनुर् गतासुर् उर्व्यां सहसा पपात ॥ (२४।२)
devāntako rākṣasarājasūnur gatāsur urvyāṃ sahasā papāta ||
तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ । (२५।१)
tasmin hate rākṣasayodhamukhye mahābale saṃyati devaśatrau |
क्रुद्धस्त्रिमूर्धा निशिताग्रम् उग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम् ॥ (२५।२)
kruddhastrimūrdhā niśitāgram ugraṃ vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam ||
स तैः शरौघैर् अभिवर्ष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः । (२६।१)
sa taiḥ śaraughair abhivarṣyamāṇo vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ |
नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो विष्टम्भितस्तेन महाबलेन ॥ (२६।२)
nīlo babhūvātha visṛṣṭagātro viṣṭambhitastena mahābalena ||
ततस्तु नीलः प्रतिलभ्य संज्ञां शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम् । (२७।१)
tatastu nīlaḥ pratilabhya saṃjñāṃ śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam |
ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि ॥ (२७।२)
tataḥ samutpatya bhṛśogravego mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni ||
ततः स शैलाभिनिपातभग्नो महोदरस्तेन सह द्विपेन । (२८।१)
tataḥ sa śailābhinipātabhagno mahodarastena saha dvipena |
विपोथितो भूमितले गतासुः पपात वज्राभिहतो यथाद्रिः ॥ (२८।२)
vipothito bhūmitale gatāsuḥ papāta vajrābhihato yathādriḥ ||
पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापम् आददे । (२९।१)
pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāścāpam ādade |
हनूमन्तं च संक्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ॥ (२९।२)
hanūmantaṃ ca saṃkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ||
हनूमांस्तु समुत्पत्य हयांस्त्रिशिरसस्तदा । (३०।१)
hanūmāṃstu samutpatya hayāṃstriśirasastadā |
विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराड् इव ॥ (३०।२)
vidadāra nakhaiḥ kruddho gajendraṃ mṛgarāḍ iva ||
दिवि क्षिप्ताम् इवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्ताम् असंगताम् । (३२।१)
divi kṣiptām ivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptām asaṃgatām |
तां दृष्ट्वा घोरसंकाशां शक्तिं भग्नां हनूमता । (३३।१)
tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṃkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā |
ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः । (३४।१)
tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ |
निचखान तदा रोषाद् वानरेन्द्रस्य वक्षसि ॥ (३४।२)
nicakhāna tadā roṣād vānarendrasya vakṣasi ||
स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि । (४०।१)
sa tasya śīrṣāṇyasinā śitena kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni |
क्रुद्धः प्रचिछेद सुतो ऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः ॥ (४०।२)
kruddhaḥ pracicheda suto 'nilasya tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ ||
तान्यायताक्षाण्यगसंनिभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि । (४१।१)
tānyāyatākṣāṇyagasaṃnibhāni pradīptavaiśvānaralocanāni |
पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर् धरण्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात् ॥ (४१।२)
petuḥ śirāṃsīndraripor dharaṇyāṃ jyotīṃṣi muktāni yathārkamārgāt ||
तस्मिन् हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमता शक्रपराक्रमेण । (४२।१)
tasmin hate devaripau triśīrṣe hanūmatā śakraparākrameṇa |
नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ॥ (४२।२)
neduḥ plavaṃgāḥ pracacāla bhūmī rakṣāṃsyatho dudruvire samantāt ||
हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम् । (४३।१)
hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram |
हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ॥ (४३।२)
hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau ||
जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं शुभाम् ॥ (४४।२)
jagrāhārciṣmatīṃ cāpi gadāṃ sarvāyasīṃ śubhām ||
तेजसा संप्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम् । (४६।१)
tejasā saṃpradīptāgrāṃ raktamālyavibhūṣitām |
गदाम् आदाय संक्रुद्धो महापार्श्वो महाबलः । (४७।१)
gadām ādāya saṃkruddho mahāpārśvo mahābalaḥ |
हरीन् समभिदुद्राव युगान्ताग्निर् इव ज्वलन् ॥ (४७।२)
harīn samabhidudrāva yugāntāgnir iva jvalan ||
महापार्श्वम् उपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली ॥ (४८।२)
mahāpārśvam upāgamya tasthau tasyāgrato balī ||
तं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम् । (४९।१)
taṃ purastāt sthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam |
भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु ॥ (५०।२)
bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ susrāva rudhiraṃ bahu ||
स सम्प्राप्य चिरात् संज्ञाम् ऋषभो वानरर्षभः । (५१।१)
sa samprāpya cirāt saṃjñām ṛṣabho vānararṣabhaḥ |
क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वम् उदैक्षत ॥ (५१।२)
kruddho visphuramāṇauṣṭho mahāpārśvam udaikṣata ||
तां गृहीत्वा गदां भीमाम् आविध्य च पुनः पुनः । (५२।१)
tāṃ gṛhītvā gadāṃ bhīmām āvidhya ca punaḥ punaḥ |
तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैरृतानां बलम् अर्णवाभम् । (५४।१)
tasmin hate bhrātari rāvaṇasya tannairṛtānāṃ balam arṇavābham |
त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसंनिकाशम् ॥ (५४।२)
tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ dudrāva bhinnārṇavasaṃnikāśam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.