रामायणRāmāyaṇa

Rām, 6, 58

448 of 606 · 108 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर् नैरृतर्षभाः । (१।१)

narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśur nairṛtarṣabhāḥ |

1.2१.२

देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः ॥ (१।२)

devāntakastrimūrdhā ca paulastyaśca mahodaraḥ ||

2.1२.१

आरूढो मेघसंकाशं वारणेन्द्रं महोदरः । (२।१)

ārūḍho meghasaṃkāśaṃ vāraṇendraṃ mahodaraḥ |

2.2२.२

वालिपुत्रं महावीर्यम् अभिदुद्राव वीर्यवान् ॥ (२।२)

vāliputraṃ mahāvīryam abhidudrāva vīryavān ||

3.1३.१

भ्रातृव्यसनसंतप्तस्तदा देवान्तको बली । (३।१)

bhrātṛvyasanasaṃtaptastadā devāntako balī |

3.2३.२

आदाय परिघं दीप्तम् अङ्गदं समभिद्रवत् ॥ (३।२)

ādāya parighaṃ dīptam aṅgadaṃ samabhidravat ||

4.1४.१

रथम् आदित्यसंकाशं युक्तं परमवाजिभिः । (४।१)

ratham ādityasaṃkāśaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ |

4.2४.२

आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रम् अथाभ्ययात् ॥ (४।२)

āsthāya triśirā vīro vāliputram athābhyayāt ||

5.1५.१

स त्रिभिर् देवदर्पघ्नैर् नैरृतेन्द्रैर् अभिद्रुतः । (५।१)

sa tribhir devadarpaghnair nairṛtendrair abhidrutaḥ |

5.2५.२

वृक्षम् उत्पाटयामास महाविटपम् अङ्गदः ॥ (५।२)

vṛkṣam utpāṭayāmāsa mahāviṭapam aṅgadaḥ ||

6.1६.१

देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसाङ्गदः । (६।१)

devāntakāya taṃ vīraścikṣepa sahasāṅgadaḥ |

6.2६.२

महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तम् इवाशनिम् ॥ (६।२)

mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptam ivāśanim ||

7.1७.१

त्रिशिरास्तं प्रचिछेद शरैर् आशीविषोपमैः । (७।१)

triśirāstaṃ pracicheda śarair āśīviṣopamaiḥ |

7.2७.२

स वृक्षं कृत्तम् आलोक्य उत्पपात ततो ऽङ्गदः ॥ (७।२)

sa vṛkṣaṃ kṛttam ālokya utpapāta tato 'ṅgadaḥ ||

8.1८.१

स ववर्ष ततो वृक्षाञ् शिलाश्च कपिकुञ्जरः । (८।१)

sa vavarṣa tato vṛkṣāñ śilāśca kapikuñjaraḥ |

8.2८.२

तान् प्रचिछेद संक्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः ॥ (८।२)

tān pracicheda saṃkruddhastriśirā niśitaiḥ śaraiḥ ||

9.1९.१

परिघाग्रेण तान् वृक्षान् बभञ्ज च सुरान्तकः । (९।१)

parighāgreṇa tān vṛkṣān babhañja ca surāntakaḥ |

9.2९.२

त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरम् अभिदुद्राव सायकैः ॥ (९।२)

triśirāścāṅgadaṃ vīram abhidudrāva sāyakaiḥ ||

10.1१०.१

गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः । (१०।१)

gajena samabhidrutya vāliputraṃ mahodaraḥ |

10.2१०.२

जघानोरसि संक्रुद्धस्तोमरैर् वज्रसंनिभैः ॥ (१०।२)

jaghānorasi saṃkruddhastomarair vajrasaṃnibhaiḥ ||

11.1११.१

देवान्तकश्च संक्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम् । (११।१)

devāntakaśca saṃkruddhaḥ parigheṇa tadāṅgadam |

11.2११.२

उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान् ॥ (११।२)

upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān ||

12.1१२.१

स त्रिभिर् नैरृतश्रेष्ठैर् युगपत् समभिद्रुतः । (१२।१)

sa tribhir nairṛtaśreṣṭhair yugapat samabhidrutaḥ |

12.2१२.२

न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान् ॥ (१२।२)

na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān ||

13.1१३.१

तलेन भृशम् उत्पत्य जघानास्य महागजम् । (१३।१)

talena bhṛśam utpatya jaghānāsya mahāgajam |

13.2१३.२

पेततुर् लोचने तस्य विननाद स वारणः ॥ (१३।२)

petatur locane tasya vinanāda sa vāraṇaḥ ||

14.1१४.१

विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः । (१४।१)

viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ |

14.2१४.२

देवान्तकम् अभिद्रुत्य ताडयामास संयुगे ॥ (१४।२)

devāntakam abhidrutya tāḍayāmāsa saṃyuge ||

15.1१५.१

स विह्वलितसर्वाङ्गो वातोद्धत इव द्रुमः । (१५।१)

sa vihvalitasarvāṅgo vātoddhata iva drumaḥ |

15.2१५.२

लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥ (१५।२)

lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mukhāt ||

16.1१६.१

अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद् देवान्तको बली । (१६।१)

athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrād devāntako balī |

16.2१६.२

आविध्य परिघं घोरम् आजघान तदाङ्गदम् ॥ (१६।२)

āvidhya parighaṃ ghoram ājaghāna tadāṅgadam ||

17.1१७.१

परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा । (१७।१)

parighābhihataścāpi vānarendrātmajastadā |

17.2१७.२

जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनर् एवोत्पपात ह ॥ (१७।२)

jānubhyāṃ patito bhūmau punar evotpapāta ha ||

18.1१८.१

समुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिर् आशीविषोपमैः । (१८।१)

samutpatantaṃ triśirāstribhir āśīviṣopamaiḥ |

18.2१८.२

घोरैर् हरिपतेः पुत्रं ललाटे ऽभिजघान ह ॥ (१८।२)

ghorair haripateḥ putraṃ lalāṭe 'bhijaghāna ha ||

19.1१९.१

ततो ऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर् नैरृतपुंगवैः । (१९।१)

tato 'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhir nairṛtapuṃgavaiḥ |

19.2१९.२

हनूमान् अपि विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः ॥ (१९।२)

hanūmān api vijñāya nīlaścāpi pratasthatuḥ ||

20.1२०.१

ततश्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा । (२०।१)

tataścikṣepa śailāgraṃ nīlastriśirase tadā |

20.2२०.२

तद् रावणसुतो धीमान् बिभेद निशितैः शरैः ॥ (२०।२)

tad rāvaṇasuto dhīmān bibheda niśitaiḥ śaraiḥ ||

21.1२१.१

तद् बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम् । (२१।१)

tad bāṇaśatanirbhinnaṃ vidāritaśilātalam |

21.2२१.२

सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरेः शिरः ॥ (२१।२)

savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta gireḥ śiraḥ ||

22.1२२.१

ततो जृम्भितम् आलोक्य हर्षाद् देवान्तकस्तदा । (२२।१)

tato jṛmbhitam ālokya harṣād devāntakastadā |

22.2२२.२

परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजम् आहवे ॥ (२२।२)

parigheṇābhidudrāva mārutātmajam āhave ||

23.1२३.१

तम् आपतन्तम् उत्पत्य हनूमान्मारुतात्मजः । (२३।१)

tam āpatantam utpatya hanūmānmārutātmajaḥ |

23.2२३.२

आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ (२३।२)

ājaghāna tadā mūrdhni vajravegena muṣṭinā ||

24.1२४.१

स मुष्टिनिष्पिष्टविकीर्णमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः । (२४।१)

sa muṣṭiniṣpiṣṭavikīrṇamūrdhā nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ |

24.2२४.२

देवान्तको राक्षसराजसूनुर् गतासुर् उर्व्यां सहसा पपात ॥ (२४।२)

devāntako rākṣasarājasūnur gatāsur urvyāṃ sahasā papāta ||

25.1२५.१

तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ । (२५।१)

tasmin hate rākṣasayodhamukhye mahābale saṃyati devaśatrau |

25.2२५.२

क्रुद्धस्त्रिमूर्धा निशिताग्रम् उग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम् ॥ (२५।२)

kruddhastrimūrdhā niśitāgram ugraṃ vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam ||

26.1२६.१

स तैः शरौघैर् अभिवर्ष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः । (२६।१)

sa taiḥ śaraughair abhivarṣyamāṇo vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ |

26.2२६.२

नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो विष्टम्भितस्तेन महाबलेन ॥ (२६।२)

nīlo babhūvātha visṛṣṭagātro viṣṭambhitastena mahābalena ||

27.1२७.१

ततस्तु नीलः प्रतिलभ्य संज्ञां शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम् । (२७।१)

tatastu nīlaḥ pratilabhya saṃjñāṃ śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam |

27.2२७.२

ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि ॥ (२७।२)

tataḥ samutpatya bhṛśogravego mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni ||

28.1२८.१

ततः स शैलाभिनिपातभग्नो महोदरस्तेन सह द्विपेन । (२८।१)

tataḥ sa śailābhinipātabhagno mahodarastena saha dvipena |

28.2२८.२

विपोथितो भूमितले गतासुः पपात वज्राभिहतो यथाद्रिः ॥ (२८।२)

vipothito bhūmitale gatāsuḥ papāta vajrābhihato yathādriḥ ||

29.1२९.१

पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापम् आददे । (२९।१)

pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāścāpam ādade |

29.2२९.२

हनूमन्तं च संक्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ॥ (२९।२)

hanūmantaṃ ca saṃkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ||

30.1३०.१

हनूमांस्तु समुत्पत्य हयांस्त्रिशिरसस्तदा । (३०।१)

hanūmāṃstu samutpatya hayāṃstriśirasastadā |

30.2३०.२

विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराड् इव ॥ (३०।२)

vidadāra nakhaiḥ kruddho gajendraṃ mṛgarāḍ iva ||

31.1३१.१

अथ शक्तिं समादाय कालरात्रिम् इवान्तकः । (३१।१)

atha śaktiṃ samādāya kālarātrim ivāntakaḥ |

31.2३१.२

चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ (३१।२)

cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ ||

32.1३२.१

दिवि क्षिप्ताम् इवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्ताम् असंगताम् । (३२।१)

divi kṣiptām ivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptām asaṃgatām |

32.2३२.२

गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च ॥ (३२।२)

gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca ||

33.1३३.१

तां दृष्ट्वा घोरसंकाशां शक्तिं भग्नां हनूमता । (३३।१)

tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṃkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā |

33.2३३.२

प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर् जलदा इव ॥ (३३।२)

prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedur jaladā iva ||

34.1३४.१

ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः । (३४।१)

tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ |

34.2३४.२

निचखान तदा रोषाद् वानरेन्द्रस्य वक्षसि ॥ (३४।२)

nicakhāna tadā roṣād vānarendrasya vakṣasi ||

35.1३५.१

खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान्मारुतात्मजः । (३५।१)

khaḍgaprahārābhihato hanūmānmārutātmajaḥ |

35.2३५.२

आजघान त्रिमूर्धानं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ (३५।२)

ājaghāna trimūrdhānaṃ talenorasi vīryavān ||

36.1३६.१

स तलाभिहतस्तेन स्रस्तहस्ताम्बरो भुवि । (३६।१)

sa talābhihatastena srastahastāmbaro bhuvi |

36.2३६.२

निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ॥ (३६।२)

nipapāta mahātejāstriśirāstyaktacetanaḥ ||

37.1३७.१

स तस्य पततः खड्गं समाछिद्य महाकपिः । (३७।१)

sa tasya patataḥ khaḍgaṃ samāchidya mahākapiḥ |

37.2३७.२

ननाद गिरिसंकाशस्त्रासयन् सर्वनैरृतान् ॥ (३७।२)

nanāda girisaṃkāśastrāsayan sarvanairṛtān ||

38.1३८.१

अमृष्यमाणस्तं घोषम् उत्पपात निशाचरः । (३८।१)

amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣam utpapāta niśācaraḥ |

38.2३८.२

उत्पत्य च हनूमन्तं ताडयामास मुष्टिना ॥ (३८।२)

utpatya ca hanūmantaṃ tāḍayāmāsa muṣṭinā ||

39.1३९.१

तेन मुष्टिप्रहारेण संचुकोप महाकपिः । (३९।१)

tena muṣṭiprahāreṇa saṃcukopa mahākapiḥ |

39.2३९.२

कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम् ॥ (३९।२)

kupitaśca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham ||

40.1४०.१

स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि । (४०।१)

sa tasya śīrṣāṇyasinā śitena kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni |

40.2४०.२

क्रुद्धः प्रचिछेद सुतो ऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः ॥ (४०।२)

kruddhaḥ pracicheda suto 'nilasya tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ ||

41.1४१.१

तान्यायताक्षाण्यगसंनिभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि । (४१।१)

tānyāyatākṣāṇyagasaṃnibhāni pradīptavaiśvānaralocanāni |

41.2४१.२

पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर् धरण्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात् ॥ (४१।२)

petuḥ śirāṃsīndraripor dharaṇyāṃ jyotīṃṣi muktāni yathārkamārgāt ||

42.1४२.१

तस्मिन् हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमता शक्रपराक्रमेण । (४२।१)

tasmin hate devaripau triśīrṣe hanūmatā śakraparākrameṇa |

42.2४२.२

नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ॥ (४२।२)

neduḥ plavaṃgāḥ pracacāla bhūmī rakṣāṃsyatho dudruvire samantāt ||

43.1४३.१

हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम् । (४३।१)

hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram |

43.2४३.२

हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ॥ (४३।२)

hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau ||

44.1४४.१

चुकोप परमामर्षी महापार्श्वो महाबलः । (४४।१)

cukopa paramāmarṣī mahāpārśvo mahābalaḥ |

44.2४४.२

जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं शुभाम् ॥ (४४।२)

jagrāhārciṣmatīṃ cāpi gadāṃ sarvāyasīṃ śubhām ||

45.1४५.१

हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितलेपनाम् । (४५।१)

hemapaṭṭaparikṣiptāṃ māṃsaśoṇitalepanām |

45.2४५.२

विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम् ॥ (४५।२)

virājamānāṃ vapuṣā śatruśoṇitarañjitām ||

46.1४६.१

तेजसा संप्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम् । (४६।१)

tejasā saṃpradīptāgrāṃ raktamālyavibhūṣitām |

46.2४६.२

ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ॥ (४६।२)

airāvatamahāpadmasārvabhaumabhayāvahām ||

47.1४७.१

गदाम् आदाय संक्रुद्धो महापार्श्वो महाबलः । (४७।१)

gadām ādāya saṃkruddho mahāpārśvo mahābalaḥ |

47.2४७.२

हरीन् समभिदुद्राव युगान्ताग्निर् इव ज्वलन् ॥ (४७।२)

harīn samabhidudrāva yugāntāgnir iva jvalan ||

48.1४८.१

अथर्षभः समुत्पत्य वानरो रावणानुजम् । (४८।१)

atharṣabhaḥ samutpatya vānaro rāvaṇānujam |

48.2४८.२

महापार्श्वम् उपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली ॥ (४८।२)

mahāpārśvam upāgamya tasthau tasyāgrato balī ||

49.1४९.१

तं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम् । (४९।१)

taṃ purastāt sthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam |

49.2४९.२

आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया ॥ (४९।२)

ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā ||

50.1५०.१

स तयाभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः । (५०।१)

sa tayābhihatastena gadayā vānararṣabhaḥ |

50.2५०.२

भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु ॥ (५०।२)

bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ susrāva rudhiraṃ bahu ||

51.1५१.१

स सम्प्राप्य चिरात् संज्ञाम् ऋषभो वानरर्षभः । (५१।१)

sa samprāpya cirāt saṃjñām ṛṣabho vānararṣabhaḥ |

51.2५१.२

क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वम् उदैक्षत ॥ (५१।२)

kruddho visphuramāṇauṣṭho mahāpārśvam udaikṣata ||

52.1५२.१

तां गृहीत्वा गदां भीमाम् आविध्य च पुनः पुनः । (५२।१)

tāṃ gṛhītvā gadāṃ bhīmām āvidhya ca punaḥ punaḥ |

52.2५२.२

मत्तानीकं महापार्श्वं जघान रणमूर्धनि ॥ (५२।२)

mattānīkaṃ mahāpārśvaṃ jaghāna raṇamūrdhani ||

53.1५३.१

स स्वया गदया भिन्नो विकीर्णदशनेक्षणः । (५३।१)

sa svayā gadayā bhinno vikīrṇadaśanekṣaṇaḥ |

53.2५३.२

निपपात महापार्श्वो वज्राहत इवाचलः ॥ (५३।२)

nipapāta mahāpārśvo vajrāhata ivācalaḥ ||

54.1५४.१

तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैरृतानां बलम् अर्णवाभम् । (५४।१)

tasmin hate bhrātari rāvaṇasya tannairṛtānāṃ balam arṇavābham |

54.2५४.२

त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसंनिकाशम् ॥ (५४।२)

tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ dudrāva bhinnārṇavasaṃnikāśam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 6, 58

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit