Rām, 5, 40
Select a line for its word-by-word analysis.
बभूवुस्त्राससंभ्रान्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥ (१।२)
babhūvustrāsasaṃbhrāntāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ ||
विद्रुताश्च भयत्रस्ता विनेदुर् मृगपक्षिणः । (२।१)
vidrutāśca bhayatrastā vinedur mṛgapakṣiṇaḥ |
तद् वनं ददृशुर् भग्नं तं च वीरं महाकपिम् ॥ (३।२)
tad vanaṃ dadṛśur bhagnaṃ taṃ ca vīraṃ mahākapim ||
स ता दृष्ट्वा महाबाहुर् महासत्त्वो महाबलः । (४।१)
sa tā dṛṣṭvā mahābāhur mahāsattvo mahābalaḥ |
राक्षस्यो वानरं दृष्ट्वा पप्रच्छुर् जनकात्मजाम् ॥ (५।२)
rākṣasyo vānaraṃ dṛṣṭvā papracchur janakātmajām ||
को ऽयं कस्य कुतो वायं किंनिमित्तम् इहागतः । (६।१)
ko 'yaṃ kasya kuto vāyaṃ kiṃnimittam ihāgataḥ |
आचक्ष्व नो विशालाक्षि मा भूत् ते सुभगे भयम् । (७।१)
ācakṣva no viśālākṣi mā bhūt te subhage bhayam |
संवादम् असितापाङ्गे त्वया किं कृतवान् अयम् ॥ (७।२)
saṃvādam asitāpāṅge tvayā kiṃ kṛtavān ayam ||
यूयम् एवास्य जानीत यो ऽयं यद् वा करिष्यति । (९।१)
yūyam evāsya jānīta yo 'yaṃ yad vā kariṣyati |
अहम् अप्यस्य भीतास्मि नैनं जानामि कोन्वयम् । (१०।१)
aham apyasya bhītāsmi nainaṃ jānāmi konvayam |
वैदेह्या वचनं श्रुत्वा राक्षस्यो विद्रुता द्रुतम् । (११।१)
vaidehyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyo vidrutā drutam |
स्थिताः काश्चिद् गताः काश्चिद् रावणाय निवेदितुम् ॥ (११।२)
sthitāḥ kāścid gatāḥ kāścid rāvaṇāya niveditum ||
विरूपं वानरं भीमम् आख्यातुम् उपचक्रमुः ॥ (१२।२)
virūpaṃ vānaraṃ bhīmam ākhyātum upacakramuḥ ||
अस्माभिर् बहुधा पृष्टा निवेदयितुम् इच्छति ॥ (१४।२)
asmābhir bahudhā pṛṣṭā nivedayitum icchati ||
न तत्र कश्चिद् उद्देशो यस्तेन न विनाशितः । (१७।१)
na tatra kaścid uddeśo yastena na vināśitaḥ |
जानकीरक्षणार्थं वा श्रमाद् वा नोपलभ्यते । (१८।१)
jānakīrakṣaṇārthaṃ vā śramād vā nopalabhyate |
चारुपल्लवपत्राढ्यं यं सीता स्वयम् आस्थिता । (१९।१)
cārupallavapatrāḍhyaṃ yaṃ sītā svayam āsthitā |
प्रवृद्धः शिंशपावृक्षः स च तेनाभिरक्षितः ॥ (१९।२)
pravṛddhaḥ śiṃśapāvṛkṣaḥ sa ca tenābhirakṣitaḥ ||
तस्योग्ररूपस्योग्रं त्वं दण्डम् आज्ञातुम् अर्हसि । (२०।१)
tasyograrūpasyograṃ tvaṃ daṇḍam ājñātum arhasi |
सीता संभाषिता येन तद् वनं च विनाशितम् ॥ (२०।२)
sītā saṃbhāṣitā yena tad vanaṃ ca vināśitam ||
कः सीताम् अभिभाषेत यो न स्यात् त्यक्तजीवितः ॥ (२१।२)
kaḥ sītām abhibhāṣeta yo na syāt tyaktajīvitaḥ ||
राक्षसीनां वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः । (२२।१)
rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
आत्मनः सदृशाञ् शूरान् किंकरान्नाम राक्षसान् । (२३।१)
ātmanaḥ sadṛśāñ śūrān kiṃkarānnāma rākṣasān |
तेषाम् अशीतिसाहस्रं किंकराणां तरस्विनाम् । (२४।१)
teṣām aśītisāhasraṃ kiṃkarāṇāṃ tarasvinām |
निर्ययुर् भवनात् तस्मात् कूटमुद्गरपाणयः ॥ (२४।२)
niryayur bhavanāt tasmāt kūṭamudgarapāṇayaḥ ||
युद्धाभिमनसः सर्वे हनूमद्ग्रहणोन्मुखाः ॥ (२५।२)
yuddhābhimanasaḥ sarve hanūmadgrahaṇonmukhāḥ ||
ते कपिं तं समासाद्य तोरणस्थम् अवस्थितम् । (२६।१)
te kapiṃ taṃ samāsādya toraṇastham avasthitam |
ते गदाभिर् विचित्राभिः परिघैः काञ्चनाङ्गदैः । (२७।१)
te gadābhir vicitrābhiḥ parighaiḥ kāñcanāṅgadaiḥ |
आजघ्नुर् वानरश्रेष्ठं शरैर् आदित्यसंनिभैः ॥ (२७।२)
ājaghnur vānaraśreṣṭhaṃ śarair ādityasaṃnibhaiḥ ||
हनूमान् अपि तेजस्वी श्रीमान् पर्वतसंनिभः । (२८।१)
hanūmān api tejasvī śrīmān parvatasaṃnibhaḥ |
क्षितावाविध्य लाङ्गूलं ननाद च महास्वनम् ॥ (२८।२)
kṣitāvāvidhya lāṅgūlaṃ nanāda ca mahāsvanam ||
तस्य संनादशब्देन ते ऽभवन् भयशङ्किताः । (२९।१)
tasya saṃnādaśabdena te 'bhavan bhayaśaṅkitāḥ |
ददृशुश्च हनूमन्तं संध्यामेघम् इवोन्नतम् ॥ (२९।२)
dadṛśuśca hanūmantaṃ saṃdhyāmegham ivonnatam ||
स्वामिसंदेशनिःशङ्कास्ततस्ते राक्षसाः कपिम् । (३०।१)
svāmisaṃdeśaniḥśaṅkāstataste rākṣasāḥ kapim |
चित्रैः प्रहरणैर् भीमैर् अभिपेतुस्ततस्ततः ॥ (३०।२)
citraiḥ praharaṇair bhīmair abhipetustatastataḥ ||
स तैः परिवृतः शूरैः सर्वतः स महाबलः । (३१।१)
sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ sarvataḥ sa mahābalaḥ |
स हत्वा राक्षसान् वीरः किंकरान्मारुतात्मजः । (३४।१)
sa hatvā rākṣasān vīraḥ kiṃkarānmārutātmajaḥ |
युद्धाकाङ्क्षी पुनर् वीरस्तोरणं समुपस्थितः ॥ (३४।२)
yuddhākāṅkṣī punar vīrastoraṇaṃ samupasthitaḥ ||
ततस्तस्माद् भयान्मुक्ताः कतिचित् तत्र राक्षसाः । (३५।१)
tatastasmād bhayānmuktāḥ katicit tatra rākṣasāḥ |
निहतान् किंकरान् सर्वान् रावणाय न्यवेदयन् ॥ (३५।२)
nihatān kiṃkarān sarvān rāvaṇāya nyavedayan ||
स राक्षसानां निहतं महाबलं निशम्य राजा परिवृत्तलोचनः । (३६।१)
sa rākṣasānāṃ nihataṃ mahābalaṃ niśamya rājā parivṛttalocanaḥ |
समादिदेशाप्रतिमं पराक्रमे प्रहस्तपुत्रं समरे सुदुर्जयम् ॥ (३६।२)
samādideśāpratimaṃ parākrame prahastaputraṃ samare sudurjayam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.