Rām, 3, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्माद् गोदावरीतीरात् ततो जग्मुः स्वम् आश्रमम् ॥ (१।२)
tasmād godāvarītīrāt tato jagmuḥ svam āśramam ||
कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म पर्णशालाम् उपागमत् ॥ (२।२)
kṛtvā paurvāhṇikaṃ karma parṇaśālām upāgamat ||
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः ॥ (३।३)
lakṣmaṇena saha bhrātrā cakāra vividhāḥ kathāḥ ||
सिंहोरस्कं महाबाहुं पद्मपत्त्रनिभेक्षणम् । (६।१)
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ padmapattranibhekṣaṇam |
सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम् ॥ (६।२)
sukumāraṃ mahāsattvaṃ pārthivavyañjanānvitam ||
बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता ॥ (७।२)
babhūvendropamaṃ dṛṣṭvā rākṣasī kāmamohitā ||
विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्धजा ॥ (८।२)
viśālākṣaṃ virūpākṣī sukeśaṃ tāmramūrdhajā ||
न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियम् अप्रियदर्शना । (१०।१)
nyāyavṛttaṃ sudurvṛttā priyam apriyadarśanā |
आगतस् त्वम् इमं देशं कथं राक्षससेवितम् ॥ (११।२)
āgatas tvam imaṃ deśaṃ kathaṃ rākṣasasevitam ||
एवम् उक्तस् तु राक्षस्या शूर्पणख्या परंतपः । (१२।१)
evam uktas tu rākṣasyā śūrpaṇakhyā paraṃtapaḥ |
तस्याहम् अग्रजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ (१३।२)
tasyāham agrajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ ||
भ्रातायं लक्ष्मणो नाम यवीयान् माम् अनुव्रतः । (१४।१)
bhrātāyaṃ lakṣmaṇo nāma yavīyān mām anuvrataḥ |
इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विश्रुता ॥ (१४।२)
iyaṃ bhāryā ca vaidehī mama sīteti viśrutā ||
नियोगात् तु नरेन्द्रस्य पितुर् मातुश् च यन्त्रितः । (१५।१)
niyogāt tu narendrasya pitur mātuś ca yantritaḥ |
धर्मार्थं धर्मकाङ्क्षी च वनं वस्तुम् इहागतः ॥ (१५।२)
dharmārthaṃ dharmakāṅkṣī ca vanaṃ vastum ihāgataḥ ||
त्वां तु वेदितुम् इच्छामि कथ्यतां कासि कस्य वा । (१६।१)
tvāṃ tu veditum icchāmi kathyatāṃ kāsi kasya vā |
इह वा किंनिमित्तं त्वम् आगता ब्रूहि तत्त्वतः ॥ (१६।२)
iha vā kiṃnimittaṃ tvam āgatā brūhi tattvataḥ ||
साब्रवीद् वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता । (१७।१)
sābravīd vacanaṃ śrutvā rākṣasī madanārditā |
श्रूयतां राम वक्ष्यामि तत्त्वार्थं वचनं मम ॥ (१७।२)
śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi tattvārthaṃ vacanaṃ mama ||
रावणो नाम मे भ्राता राक्षसो राक्षसेश्वरः । (१९।१)
rāvaṇo nāma me bhrātā rākṣaso rākṣaseśvaraḥ |
प्रवृद्धनिद्रश् च सदा कुम्भकर्णो महाबलः ॥ (१९।२)
pravṛddhanidraś ca sadā kumbhakarṇo mahābalaḥ ||
विभीषणस् तु धर्मात्मा न तु राक्षसचेष्टितः । (२०।१)
vibhīṣaṇas tu dharmātmā na tu rākṣasaceṣṭitaḥ |
प्रख्यातवीर्यौ च रणे भ्रातरौ खरदूषणौ ॥ (२०।२)
prakhyātavīryau ca raṇe bhrātarau kharadūṣaṇau ||
तान् अहं समतिक्रान्ता राम त्वा पूर्वदर्शनात् । (२१।१)
tān ahaṃ samatikrāntā rāma tvā pūrvadarśanāt |
अहम् एवानुरूपा ते भार्या रूपेण पश्य माम् ॥ (२२।२)
aham evānurūpā te bhāryā rūpeṇa paśya mām ||
अनेन सह ते भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम् ॥ (२३।२)
anena saha te bhrātrā bhakṣayiṣyāmi mānuṣīm ||
पश्यन् सह मया कान्त दण्डकान् विचरिष्यसि ॥ (२४।२)
paśyan saha mayā kānta daṇḍakān vicariṣyasi ||
इत्य् एवम् उक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम् । (२५।१)
ity evam uktaḥ kākutsthaḥ prahasya madirekṣaṇām |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.