Rām, 7, 45
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो रजन्यां व्युष्टायां लक्ष्मणो दीनचेतनः । (१।१)
tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
सुमन्त्रम् अब्रवीद् वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ (१।२)
sumantram abravīd vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā ||
स्वास्तीर्णं राजभवनात् सीतायाश्चासनं शुभम् ॥ (२।२)
svāstīrṇaṃ rājabhavanāt sītāyāścāsanaṃ śubham ||
सुमन्त्रस्तु तथेत्युक्त्वा युक्तं परमवाजिभिः । (४।१)
sumantrastu tathetyuktvā yuktaṃ paramavājibhiḥ |
रथं सुरुचिरप्रख्यं स्वास्तीर्णं सुखशय्यया ॥ (४।२)
rathaṃ suruciraprakhyaṃ svāstīrṇaṃ sukhaśayyayā ||
रथो ऽयं समनुप्राप्तो यत् कार्यं क्रियतां प्रभो ॥ (५।२)
ratho 'yaṃ samanuprāpto yat kāryaṃ kriyatāṃ prabho ||
एवम् उक्तः सुमन्त्रेण राजवेश्म स लक्ष्मणः । (६।१)
evam uktaḥ sumantreṇa rājaveśma sa lakṣmaṇaḥ |
शीघ्रं गत्वोपनेयासि शासनात् पार्थिवस्य नः ॥ (७।२)
śīghraṃ gatvopaneyāsi śāsanāt pārthivasya naḥ ||
सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा रथम् आरोप्य मैथिलीम् । (१०।२)
saumitristu tathetyuktvā ratham āropya maithilīm |
प्रययौ शीघ्रतुरगो रामस्याज्ञाम् अनुस्मरन् ॥ (१०।३)
prayayau śīghraturago rāmasyājñām anusmaran ||
अब्रवीच्च तदा सीता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् । (११।१)
abravīcca tadā sītā lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam |
नयनं मे स्फुरत्यद्य गात्रोत्कम्पश्च जायते । (१२।१)
nayanaṃ me sphuratyadya gātrotkampaśca jāyate |
हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थम् इव लक्षये ॥ (१२।२)
hṛdayaṃ caiva saumitre asvastham iva lakṣaye ||
शून्याम् इव च पश्यामि पृथिवीं पृथुलोचन ॥ (१३।२)
śūnyām iva ca paśyāmi pṛthivīṃ pṛthulocana ||
अपि स्वस्ति भवेत् तस्य भ्रातुस्ते भ्रातृभिः सह । (१४।१)
api svasti bhavet tasya bhrātuste bhrātṛbhiḥ saha |
श्वश्रूणां चैव मे वीर सर्वासाम् अविशेषतः ॥ (१४।२)
śvaśrūṇāṃ caiva me vīra sarvāsām aviśeṣataḥ ||
लक्ष्मणो ऽर्थं तु तं श्रुत्वा शिरसा वन्द्य मैथिलीम् । (१६।१)
lakṣmaṇo 'rthaṃ tu taṃ śrutvā śirasā vandya maithilīm |
शिवम् इत्यब्रवीद् धृष्टो हृदयेन विशुष्यता ॥ (१६।२)
śivam ityabravīd dhṛṣṭo hṛdayena viśuṣyatā ||
प्रभाते पुनर् उत्थाय सौमित्रिः सूतम् अब्रवीत् ॥ (१७।२)
prabhāte punar utthāya saumitriḥ sūtam abravīt ||
योजयस्व रथं शीघ्रम् अद्य भागीरथीजलम् । (१८।१)
yojayasva rathaṃ śīghram adya bhāgīrathījalam |
शिरसा धारयिष्यामि त्र्यम्बकः पर्वते यथा ॥ (१८।२)
śirasā dhārayiṣyāmi tryambakaḥ parvate yathā ||
सो ऽश्वान् विचारयित्वाशु रथे युक्त्वा मनोजवान् । (१९।१)
so 'śvān vicārayitvāśu rathe yuktvā manojavān |
आरोहस्वेति वैदेहीं सूतः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥ (१९।२)
ārohasveti vaidehīṃ sūtaḥ prāñjalir abravīt ||
सीता सौमित्रिणा सार्धं सुमित्रेण च धीमता ॥ (२०।२)
sītā saumitriṇā sārdhaṃ sumitreṇa ca dhīmatā ||
निरीक्ष्य लक्ष्मणो दीनः प्ररुरोद महास्वनम् ॥ (२१।२)
nirīkṣya lakṣmaṇo dīnaḥ praruroda mahāsvanam ||
सीता तु परमायत्ता दृष्ट्वा लक्ष्मणम् आतुरम् । (२२।१)
sītā tu paramāyattā dṛṣṭvā lakṣmaṇam āturam |
उवाच वाक्यं धर्मज्ञ किम् इदं रुद्यते त्वया ॥ (२२।२)
uvāca vākyaṃ dharmajña kim idaṃ rudyate tvayā ||
हर्षकाले किम् अर्थं मां विषादयसि लक्ष्मण ॥ (२३।२)
harṣakāle kim arthaṃ māṃ viṣādayasi lakṣmaṇa ||
नित्यं त्वं रामपादेषु वर्तसे पुरुषर्षभ । (२४।१)
nityaṃ tvaṃ rāmapādeṣu vartase puruṣarṣabha |
कच्चिद् विना कृतस्तेन द्विरात्रे शोकम् आगतः ॥ (२४।२)
kaccid vinā kṛtastena dvirātre śokam āgataḥ ||
न चाहम् एवं शोचामि मैवं त्वं बालिशो भव ॥ (२५।२)
na cāham evaṃ śocāmi maivaṃ tvaṃ bāliśo bhava ||
तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान् । (२६।१)
tārayasva ca māṃ gaṅgāṃ darśayasva ca tāpasān |
ततः कृत्वा महर्षीणां यथार्हम् अभिवादनम् । (२७।१)
tataḥ kṛtvā maharṣīṇāṃ yathārham abhivādanam |
तत्र चैकां निशाम् उष्य यास्यामस्तां पुरीं पुनः ॥ (२७।२)
tatra caikāṃ niśām uṣya yāsyāmastāṃ purīṃ punaḥ ||
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा प्रमृज्य नयने शुभे । (२८।१)
tasyāstad vacanaṃ śrutvā pramṛjya nayane śubhe |
तितीर्षुर् लक्ष्मणो गङ्गां शुभां नावम् उपाहरत् ॥ (२८।२)
titīrṣur lakṣmaṇo gaṅgāṃ śubhāṃ nāvam upāharat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.