Rām, 7, 26
Select a line for its word-by-word analysis.
स तु तत्र दशग्रीवः सह सैन्येन वीर्यवान् । (१।१)
sa tu tatra daśagrīvaḥ saha sainyena vīryavān |
पद्मिनीभिश्च फुल्लाभिर् मन्दाकिन्या जलैर् अपि ॥ (३।२)
padminībhiśca phullābhir mandākinyā jalair api ||
प्रववौ वर्धयन् कामं रावणस्य सुखो ऽनिलः ॥ (६।२)
pravavau vardhayan kāmaṃ rāvaṇasya sukho 'nilaḥ ||
गेयात् पुष्पसमृद्ध्या च शैत्याद् वायोर् गुणैर् गिरेः । (७।१)
geyāt puṣpasamṛddhyā ca śaityād vāyor guṇair gireḥ |
प्रवृत्तायां रजन्यां च चन्द्रस्योदयनेन च ॥ (७।२)
pravṛttāyāṃ rajanyāṃ ca candrasyodayanena ca ||
कृतैर् विशेषकैर् आर्द्रैः षडृतुकुसुमोत्सवैः । (१०।१)
kṛtair viśeṣakair ārdraiḥ ṣaḍṛtukusumotsavaiḥ |
यस्या वक्त्रं शशिनिभं भ्रुवौ चापनिभे शुभे । (११।१)
yasyā vaktraṃ śaśinibhaṃ bhruvau cāpanibhe śubhe |
तां समुत्थाय रक्षेन्द्रः कामबाणबलार्दितः । (१२।१)
tāṃ samutthāya rakṣendraḥ kāmabāṇabalārditaḥ |
करे गृहीत्वा गच्छन्तीं स्मयमानो ऽभ्यभाषत ॥ (१२।२)
kare gṛhītvā gacchantīṃ smayamāno 'bhyabhāṣata ||
क्व गच्छसि वरारोहे कां सिद्धिं भजसे स्वयम् । (१३।१)
kva gacchasi varārohe kāṃ siddhiṃ bhajase svayam |
कस्याभ्युदयकालो ऽयं यस्त्वां समुपभोक्ष्यते ॥ (१३।२)
kasyābhyudayakālo 'yaṃ yastvāṃ samupabhokṣyate ||
सुधामृतरसस्येव को ऽद्य तृप्तिं गमिष्यति ॥ (१४।२)
sudhāmṛtarasasyeva ko 'dya tṛptiṃ gamiṣyati ||
स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ भीरु निरन्तरौ । (१५।१)
svarṇakumbhanibhau pīnau śubhau bhīru nirantarau |
कस्योरस्थलसंस्पर्शं दास्यतस्ते कुचाविमौ ॥ (१५।२)
kasyorasthalasaṃsparśaṃ dāsyataste kucāvimau ||
अध्यारोक्ष्यति कस्ते ऽद्य स्वर्गं जघनरूपिणम् ॥ (१६।२)
adhyārokṣyati kaste 'dya svargaṃ jaghanarūpiṇam ||
मद्विशिष्टः पुमान् को ऽन्यः शक्रो विष्णुर् अथाश्विनौ । (१७।१)
madviśiṣṭaḥ pumān ko 'nyaḥ śakro viṣṇur athāśvinau |
माम् अतीत्य हि यस्य त्वं यासि भीरु न शोभनम् ॥ (१७।२)
mām atītya hi yasya tvaṃ yāsi bhīru na śobhanam ||
विश्रम त्वं पृथुश्रोणि शिलातलम् इदं शुभम् । (१८।१)
viśrama tvaṃ pṛthuśroṇi śilātalam idaṃ śubham |
त्रैलोक्ये यः प्रभुश्चैव तुल्यो मम न विद्यते ॥ (१८।२)
trailokye yaḥ prabhuścaiva tulyo mama na vidyate ||
तद् एष प्राञ्जलिः प्रह्वो याचते त्वां दशाननः । (१९।१)
tad eṣa prāñjaliḥ prahvo yācate tvāṃ daśānanaḥ |
यः प्रभुश्चापि भर्ता च त्रैलोक्यस्य भजस्व माम् ॥ (१९।२)
yaḥ prabhuścāpi bhartā ca trailokyasya bhajasva mām ||
एवम् उक्ताब्रवीद् रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः । (२०।१)
evam uktābravīd rambhā vepamānā kṛtāñjaliḥ |
प्रसीद नार्हसे वक्तुम् ईदृशं त्वं हि मे गुरुः ॥ (२०।२)
prasīda nārhase vaktum īdṛśaṃ tvaṃ hi me guruḥ ||
अन्येभ्यो ऽपि त्वया रक्ष्या प्राप्नुयां धर्षणं यदि । (२१।१)
anyebhyo 'pi tvayā rakṣyā prāpnuyāṃ dharṣaṇaṃ yadi |
धर्मतश्च स्नुषा ते ऽहं तत्त्वम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (२१।२)
dharmataśca snuṣā te 'haṃ tattvam etad bravīmi te ||
अब्रवीत् तां दशग्रीवश्चरणाधोमुखीं स्थिताम् । (२२।१)
abravīt tāṃ daśagrīvaścaraṇādhomukhīṃ sthitām |
सुतस्य यदि मे भार्या ततस्त्वं मे स्नुषा भवेः ॥ (२२।२)
sutasya yadi me bhāryā tatastvaṃ me snuṣā bhaveḥ ||
बाढम् इत्येव सा रम्भा प्राह रावणम् उत्तरम् । (२३।१)
bāḍham ityeva sā rambhā prāha rāvaṇam uttaram |
धर्मतस्ते सुतस्याहं भार्या राक्षसपुंगव ॥ (२३।२)
dharmataste sutasyāhaṃ bhāryā rākṣasapuṃgava ||
पुत्रः प्रियतरः प्राणैर् भ्रातुर् वैश्रवणस्य ते । (२४।१)
putraḥ priyataraḥ prāṇair bhrātur vaiśravaṇasya te |
धर्मतो यो भवेद् विप्रः क्षत्रियो वीर्यतो भवेत् । (२५।१)
dharmato yo bhaved vipraḥ kṣatriyo vīryato bhavet |
क्रोधाद् यश्च भवेद् अग्निः क्षान्त्या च वसुधासमः ॥ (२५।२)
krodhād yaśca bhaved agniḥ kṣāntyā ca vasudhāsamaḥ ||
तम् उद्दिश्य च मे सर्वं विभूषणम् इदं कृतम् ॥ (२६।२)
tam uddiśya ca me sarvaṃ vibhūṣaṇam idaṃ kṛtam ||
यस्य तस्य हि नान्यस्य भावो मां प्रति तिष्ठति । (२७।१)
yasya tasya hi nānyasya bhāvo māṃ prati tiṣṭhati |
तेन सत्येन मां राजन्मोक्तुम् अर्हस्यरिंदम ॥ (२७।२)
tena satyena māṃ rājanmoktum arhasyariṃdama ||
स हि तिष्ठति धर्मात्मा साम्प्रतं मत्समुत्सुकः । (२८।१)
sa hi tiṣṭhati dharmātmā sāmprataṃ matsamutsukaḥ |
तन्न विघ्नं सुतस्येह कर्तुम् अर्हसि मुञ्च माम् ॥ (२८।२)
tanna vighnaṃ sutasyeha kartum arhasi muñca mām ||
सद्भिर् आचरितं मार्गं गच्छ राक्षसपुंगव । (२९।१)
sadbhir ācaritaṃ mārgaṃ gaccha rākṣasapuṃgava |
माननीयो मया हि त्वं लालनीया तथास्मि ते ॥ (२९।२)
mānanīyo mayā hi tvaṃ lālanīyā tathāsmi te ||
एवं ब्रुवाणां रम्भां तां धर्मार्थसहितं वचः । (३०।१)
evaṃ bruvāṇāṃ rambhāṃ tāṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
निर्भर्त्स्य राक्षसो मोहात् प्रतिगृह्य बलाद् बली । (३०।२)
nirbhartsya rākṣaso mohāt pratigṛhya balād balī |
सा विमुक्ता ततो रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा । (३१।१)
sā vimuktā tato rambhā bhraṣṭamālyavibhūṣaṇā |
तदवस्थां च तां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः । (३३।१)
tadavasthāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā mahātmā nalakūbaraḥ |
अब्रवीत् किम् इदं भद्रे पादयोः पतितासि मे ॥ (३३।२)
abravīt kim idaṃ bhadre pādayoḥ patitāsi me ||
तस्मै सर्वं यथातथ्यम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥ (३४।२)
tasmai sarvaṃ yathātathyam ākhyātum upacakrame ||
एष देव दशग्रीवः प्राप्तो गन्तुं त्रिविष्टपम् । (३५।१)
eṣa deva daśagrīvaḥ prāpto gantuṃ triviṣṭapam |
आयान्ती तेन दृष्टास्मि त्वत्सकाशम् अरिंदम । (३६।१)
āyāntī tena dṛṣṭāsmi tvatsakāśam ariṃdama |
गृहीत्वा तेन पृष्टास्मि कस्य त्वम् इति रक्षसा ॥ (३६।२)
gṛhītvā tena pṛṣṭāsmi kasya tvam iti rakṣasā ||
मया तु सर्वं यत् सत्यं तद्धि तस्मै निवेदितम् । (३७।१)
mayā tu sarvaṃ yat satyaṃ taddhi tasmai niveditam |
काममोहाभिभूतात्मा नाश्रौषीत् तद् वचो मम ॥ (३७।२)
kāmamohābhibhūtātmā nāśrauṣīt tad vaco mama ||
याच्यमानो मया देव स्नुषा ते ऽहम् इति प्रभो । (३८।१)
yācyamāno mayā deva snuṣā te 'ham iti prabho |
तत् सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात् तेनास्मि धर्षिता ॥ (३८।२)
tat sarvaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā balāt tenāsmi dharṣitā ||
एवं त्वम् अपराधं मे क्षन्तुम् अर्हसि मानद । (३९।१)
evaṃ tvam aparādhaṃ me kṣantum arhasi mānada |
न हि तुल्यं बलं सौम्य स्त्रियाश्च पुरुषस्य च ॥ (३९।२)
na hi tulyaṃ balaṃ saumya striyāśca puruṣasya ca ||
एवं श्रुत्वा तु संक्रुद्धस्तदा वैश्रवणात्मजः । (४०।१)
evaṃ śrutvā tu saṃkruddhastadā vaiśravaṇātmajaḥ |
धर्षणां तां परां श्रुत्वा ध्यानं सम्प्रविवेश ह ॥ (४०।२)
dharṣaṇāṃ tāṃ parāṃ śrutvā dhyānaṃ sampraviveśa ha ||
तस्य तत् कर्म विज्ञाय तदा वैश्रवणात्मजः । (४१।१)
tasya tat karma vijñāya tadā vaiśravaṇātmajaḥ |
मुहूर्ताद् रोषताम्राक्षस्तोयं जग्राह पाणिना ॥ (४१।२)
muhūrtād roṣatāmrākṣastoyaṃ jagrāha pāṇinā ||
गृहीत्वा सलिलं दिव्यम् उपस्पृश्य यथाविधि । (४२।१)
gṛhītvā salilaṃ divyam upaspṛśya yathāvidhi |
उत्ससर्ज तदा शापं राक्षसेन्द्राय दारुणम् ॥ (४२।२)
utsasarja tadā śāpaṃ rākṣasendrāya dāruṇam ||
अकामा तेन यस्मात् त्वं बलाद् भद्रे प्रधर्षिता । (४३।१)
akāmā tena yasmāt tvaṃ balād bhadre pradharṣitā |
तस्मात् स युवतीम् अन्यां नाकामाम् उपयास्यति ॥ (४३।२)
tasmāt sa yuvatīm anyāṃ nākāmām upayāsyati ||
यदा त्वकामां कामार्तो धर्षयिष्यति योषितम् । (४४।१)
yadā tvakāmāṃ kāmārto dharṣayiṣyati yoṣitam |
तस्मिन्न् उदाहृते शापे ज्वलिताग्निसमप्रभे । (४५।१)
tasminn udāhṛte śāpe jvalitāgnisamaprabhe |
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ (४५।२)
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā ||
प्रजापतिमुखाश्चापि सर्वे देवाः प्रहर्षिताः । (४६।१)
prajāpatimukhāścāpi sarve devāḥ praharṣitāḥ |
ज्ञात्वा लोकगतिं सर्वां तस्य मृत्युं च रक्षसः ॥ (४६।२)
jñātvā lokagatiṃ sarvāṃ tasya mṛtyuṃ ca rakṣasaḥ ||
श्रुत्वा तु स दशग्रीवस्तं शापं रोमहर्षणम् । (४७।१)
śrutvā tu sa daśagrīvastaṃ śāpaṃ romaharṣaṇam |
नारीषु मैथुनं भावं नाकामास्वभ्यरोचयत् ॥ (४७।२)
nārīṣu maithunaṃ bhāvaṃ nākāmāsvabhyarocayat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.