Rām, 3, 62
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः सौमित्रिर् आश्वास्य मुहूर्ताद् इव लक्ष्मणः । (२।१)
tataḥ saumitrir āśvāsya muhūrtād iva lakṣmaṇaḥ |
राज्ञा दशरथेनासील् लब्धो ऽमृतम् इवामरैः ॥ (३।२)
rājñā daśarathenāsīl labdho 'mṛtam ivāmaraiḥ ||
तव चैव गुणैर् बद्धस् त्वद्वियोगान् महीपतिः । (४।१)
tava caiva guṇair baddhas tvadviyogān mahīpatiḥ |
राजा देवत्वम् आपन्नो भरतस्य यथा श्रुतम् ॥ (४।२)
rājā devatvam āpanno bharatasya yathā śrutam ||
यदि दुःखम् इदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे । (५।१)
yadi duḥkham idaṃ prāptaṃ kākutstha na sahiṣyase |
प्राकृतश् चाल्पसत्त्वश् च इतरः कः सहिष्यति ॥ (५।२)
prākṛtaś cālpasattvaś ca itaraḥ kaḥ sahiṣyati ||
दुःखितो हि भवांल् लोकांस् तेजसा यदि धक्ष्यते । (६।१)
duḥkhito hi bhavāṃl lokāṃs tejasā yadi dhakṣyate |
आर्ताः प्रजा नरव्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम् ॥ (६।२)
ārtāḥ prajā naravyāghra kva nu yāsyanti nirvṛtim ||
गतः शक्रेण सालोक्यम् अनयस् तं समस्पृशत् ॥ (७।२)
gataḥ śakreṇa sālokyam anayas taṃ samaspṛśat ||
महर्षयो वसिष्ठस् तु यः पितुर् नः पुरोहितः । (८।१)
maharṣayo vasiṣṭhas tu yaḥ pitur naḥ purohitaḥ |
अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर् हतम् ॥ (८।२)
ahnā putraśataṃ jajñe tathaivāsya punar hatam ||
अस्याश् च चलनं भूमेर् दृश्यते सत्यसंश्रव ॥ (९।२)
asyāś ca calanaṃ bhūmer dṛśyate satyasaṃśrava ||
यौ चेमौ जगतां नेत्रे यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । (१०।१)
yau cemau jagatāṃ netre yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam |
आदित्यचन्द्रौ ग्रहणम् अभ्युपेतौ महाबलौ ॥ (१०।२)
ādityacandrau grahaṇam abhyupetau mahābalau ||
सुमहान्त्य् अपि भूतानि देवाश् च पुरुषर्षभ । (११।१)
sumahānty api bhūtāni devāś ca puruṣarṣabha |
न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः ॥ (११।२)
na daivasya pramuñcanti sarvabhūtāni dehinaḥ ||
श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं व्यथितुम् अर्हसि ॥ (१२।२)
śrūyete naraśārdūla na tvaṃ vyathitum arhasi ||
नष्टायाम् अपि वैदेह्यां हृतायाम् अपि चानघ । (१३।१)
naṣṭāyām api vaidehyāṃ hṛtāyām api cānagha |
शोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस् तथा ॥ (१३।२)
śocituṃ nārhase vīra yathānyaḥ prākṛtas tathā ||
त्वद्विधा हि न शोचन्ति सततं सत्यदर्शिनः । (१४।१)
tvadvidhā hi na śocanti satataṃ satyadarśinaḥ |
सुमहत्स्व् अपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शनाः ॥ (१४।२)
sumahatsv api kṛcchreṣu rāmānirviṇṇadarśanāḥ ||
तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय । (१५।१)
tattvato hi naraśreṣṭha buddhyā samanucintaya |
बुद्ध्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे ॥ (१५।२)
buddhyā yuktā mahāprājñā vijānanti śubhāśubhe ||
नान्तरेण क्रियां तेषां फलम् इष्टं प्रवर्तते ॥ (१६।२)
nāntareṇa kriyāṃ teṣāṃ phalam iṣṭaṃ pravartate ||
माम् एव हि पुरा वीर त्वम् एव बहुशो ऽन्वशाः । (१७।१)
mām eva hi purā vīra tvam eva bahuśo 'nvaśāḥ |
अनुशिष्याद्धि को नु त्वाम् अपि साक्षाद् बृहस्पतिः ॥ (१७।२)
anuśiṣyāddhi ko nu tvām api sākṣād bṛhaspatiḥ ||
बुद्धिश् च ते महाप्राज्ञ देवैर् अपि दुरन्वया । (१८।१)
buddhiś ca te mahāprājña devair api duranvayā |
शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं संबोधयाम्य् अहम् ॥ (१८।२)
śokenābhiprasuptaṃ te jñānaṃ saṃbodhayāmy aham ||
दिव्यं च मानुषं चैवम् आत्मनश् च पराक्रमम् । (१९।१)
divyaṃ ca mānuṣaṃ caivam ātmanaś ca parākramam |
इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां वधे ॥ (१९।२)
ikṣvākuvṛṣabhāvekṣya yatasva dviṣatāṃ vadhe ||
तम् एव तु रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुम् अर्हसि ॥ (२०।२)
tam eva tu ripuṃ pāpaṃ vijñāyoddhartum arhasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.