Rām, 6, 56
Select a line for its word-by-word analysis.
कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना । (१।१)
kumbhakarṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāghaveṇa mahātmanā |
श्रुत्वा विनिहतं संख्ये कुम्भकर्णं महाबलम् । (२।१)
śrutvā vinihataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ mahābalam |
भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा । (४।१)
bhrātaraṃ nihataṃ śrutvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
ततः कृच्छ्रात् समासाद्य संज्ञां राक्षसपुंगवः । (५।१)
tataḥ kṛcchrāt samāsādya saṃjñāṃ rākṣasapuṃgavaḥ |
शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां संत्यज्य गच्छसि ॥ (६।२)
śatrusainyaṃ pratāpyaikaḥ kva māṃ saṃtyajya gacchasi ||
इदानीं खल्वहं नास्मि यस्य मे पतितो भुजः । (७।१)
idānīṃ khalvahaṃ nāsmi yasya me patito bhujaḥ |
दक्षिणो यं समाश्रित्य न बिभेमि सुरासुरान् ॥ (७।२)
dakṣiṇo yaṃ samāśritya na bibhemi surāsurān ||
यस्य ते वज्रनिष्पेषो न कुर्याद् व्यसनं सदा । (९।१)
yasya te vajraniṣpeṣo na kuryād vyasanaṃ sadā |
एते देवगणाः सार्धम् ऋषिभिर् गगने स्थिताः । (१०।१)
ete devagaṇāḥ sārdham ṛṣibhir gagane sthitāḥ |
निहतं त्वां रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः ॥ (१०।२)
nihataṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā ninadanti praharṣitāḥ ||
ध्रुवम् अद्यैव संहृष्टा लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः । (११।१)
dhruvam adyaiva saṃhṛṣṭā labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ |
आरोक्ष्यन्तीह दुर्गाणि लङ्काद्वाराणि सर्वशः ॥ (११।२)
ārokṣyantīha durgāṇi laṅkādvārāṇi sarvaśaḥ ||
राज्येन नास्ति मे कार्यं किं करिष्यामि सीतया । (१२।१)
rājyena nāsti me kāryaṃ kiṃ kariṣyāmi sītayā |
कुम्भकर्णविहीनस्य जीविते नास्ति मे रतिः ॥ (१२।२)
kumbhakarṇavihīnasya jīvite nāsti me ratiḥ ||
यद्यहं भ्रातृहन्तारं न हन्मि युधि राघवम् । (१३।१)
yadyahaṃ bhrātṛhantāraṃ na hanmi yudhi rāghavam |
ननु मे मरणं श्रेयो न चेदं व्यर्थजीवितम् ॥ (१३।२)
nanu me maraṇaṃ śreyo na cedaṃ vyarthajīvitam ||
न हि भ्रातॄन् समुत्सृज्य क्षणं जीवितुम् उत्सहे ॥ (१४।२)
na hi bhrātṝn samutsṛjya kṣaṇaṃ jīvitum utsahe ||
देवा हि मां हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम् । (१५।१)
devā hi māṃ hasiṣyanti dṛṣṭvā pūrvāpakāriṇam |
कथम् इन्द्रं जयिष्यामि कुम्भकर्ण हते त्वयि ॥ (१५।२)
katham indraṃ jayiṣyāmi kumbhakarṇa hate tvayi ||
तद् इदं माम् अनुप्राप्तं विभीषणवचः शुभम् । (१६।१)
tad idaṃ mām anuprāptaṃ vibhīṣaṇavacaḥ śubham |
यद् अज्ञानान्मया तस्य न गृहीतं महात्मनः ॥ (१६।२)
yad ajñānānmayā tasya na gṛhītaṃ mahātmanaḥ ||
विनाशो ऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः ॥ (१७।२)
vināśo 'yaṃ samutpanno māṃ vrīḍayati dāruṇaḥ ||
यन्मया धार्मिकः श्रीमान् स निरस्तो विभीषणः ॥ (१८।२)
yanmayā dhārmikaḥ śrīmān sa nirasto vibhīṣaṇaḥ ||
इति बहुविधम् आकुलान्तरात्मा कृपणम् अतीव विलप्य कुम्भकर्णम् । (१९।१)
iti bahuvidham ākulāntarātmā kṛpaṇam atīva vilapya kumbhakarṇam |
न्यपतद् अथ दशाननो भृशार्तस् तम् अनुजम् इन्द्ररिपुं हतं विदित्वा ॥ (१९।२)
nyapatad atha daśānano bhṛśārtas tam anujam indraripuṃ hataṃ viditvā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.