Rām, 6, 110
Select a line for its word-by-word analysis.
उपस्थितं तु तं दृष्ट्वा पुष्पकं पुष्पभूषितम् । (१।१)
upasthitaṃ tu taṃ dṛṣṭvā puṣpakaṃ puṣpabhūṣitam |
स तु बद्धाञ्जलिः प्रह्वो विनीतो राक्षसेश्वरः । (२।१)
sa tu baddhāñjaliḥ prahvo vinīto rākṣaseśvaraḥ |
विमृश्य राघवो वाक्यम् इदं स्नेहपुरस्कृतम् ॥ (३।२)
vimṛśya rāghavo vākyam idaṃ snehapuraskṛtam ||
रत्नैर् अर्थैश्च विविधैर् भूषणैश्चाभिपूजय ॥ (४।२)
ratnair arthaiśca vividhair bhūṣaṇaiścābhipūjaya ||
सहैभिर् अर्दिता लङ्का निर्जिता राक्षसेश्वर । (५।१)
sahaibhir arditā laṅkā nirjitā rākṣaseśvara |
हृष्टैः प्राणभयं त्यक्त्वा संग्रामेष्वनिवर्तिभिः ॥ (५।२)
hṛṣṭaiḥ prāṇabhayaṃ tyaktvā saṃgrāmeṣvanivartibhiḥ ||
त्यागिनं संग्रहीतारं सानुक्रोशं यशस्विनम् । (७।१)
tyāginaṃ saṃgrahītāraṃ sānukrośaṃ yaśasvinam |
रत्नार्थैः संविभागेन सर्वान् एवान्वपूजयत् ॥ (८।२)
ratnārthaiḥ saṃvibhāgena sarvān evānvapūjayat ||
ततस्तान् पूजितान् दृष्ट्वा रत्नैर् अर्थैश्च यूथपान् । (९।१)
tatastān pūjitān dṛṣṭvā ratnair arthaiśca yūthapān |
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विक्रान्तेन धनुष्मता ॥ (१०।२)
lakṣmaṇena saha bhrātrā vikrāntena dhanuṣmatā ||
अब्रवीच्च विमानस्थः काकुत्स्थः सर्ववानरान् । (११।१)
abravīcca vimānasthaḥ kākutsthaḥ sarvavānarān |
सुग्रीवं च महावीर्यं राक्षसं च विभीषणम् ॥ (११।२)
sugrīvaṃ ca mahāvīryaṃ rākṣasaṃ ca vibhīṣaṇam ||
मित्रकार्यं कृतम् इदं भवद्भिर् वानरोत्तमाः । (१२।१)
mitrakāryaṃ kṛtam idaṃ bhavadbhir vānarottamāḥ |
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं प्रतिगच्छत ॥ (१२।२)
anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ pratigacchata ||
कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवता धर्मभीरुणा । (१३।२)
kṛtaṃ sugrīva tat sarvaṃ bhavatā dharmabhīruṇā |
किष्किन्धां प्रतियाह्याशु स्वसैन्येनाभिसंवृतः ॥ (१३।३)
kiṣkindhāṃ pratiyāhyāśu svasainyenābhisaṃvṛtaḥ ||
स्वराज्ये वस लङ्कायां मया दत्ते विभीषण । (१४।१)
svarājye vasa laṅkāyāṃ mayā datte vibhīṣaṇa |
न त्वां धर्षयितुं शक्ताः सेन्द्रा अपि दिवौकसः ॥ (१४।२)
na tvāṃ dharṣayituṃ śaktāḥ sendrā api divaukasaḥ ||
अयोध्यां प्रतियास्यामि राजधानीं पितुर् मम । (१५।१)
ayodhyāṃ pratiyāsyāmi rājadhānīṃ pitur mama |
अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामि सर्वान् आमन्त्रयामि वः ॥ (१५।२)
abhyanujñātum icchāmi sarvān āmantrayāmi vaḥ ||
ऊचुः प्राञ्जलयो रामं राक्षसश्च विभीषणः । (१६।२)
ūcuḥ prāñjalayo rāmaṃ rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ |
अयोध्यां गन्तुम् इच्छामः सर्वान्नयतु नो भवान् ॥ (१६।३)
ayodhyāṃ gantum icchāmaḥ sarvānnayatu no bhavān ||
दृष्ट्वा त्वाम् अभिषेकार्द्रं कौसल्याम् अभिवाद्य च । (१७।१)
dṛṣṭvā tvām abhiṣekārdraṃ kausalyām abhivādya ca |
अचिरेणागमिष्यामः स्वान् गृहान्नृपतेः सुत ॥ (१७।२)
acireṇāgamiṣyāmaḥ svān gṛhānnṛpateḥ suta ||
एवम् उक्तस्तु धर्मात्मा वानरैः सविभीषणैः । (१८।१)
evam uktastu dharmātmā vānaraiḥ savibhīṣaṇaiḥ |
अब्रवीद् राघवः श्रीमान् ससुग्रीवविभीषणान् ॥ (१८।२)
abravīd rāghavaḥ śrīmān sasugrīvavibhīṣaṇān ||
प्रियात् प्रियतरं लब्धं यद् अहं ससुहृज्जनः । (१९।१)
priyāt priyataraṃ labdhaṃ yad ahaṃ sasuhṛjjanaḥ |
सर्वैर् भवद्भिः सहितः प्रीतिं लप्स्ये पुरीं गतः ॥ (१९।२)
sarvair bhavadbhiḥ sahitaḥ prītiṃ lapsye purīṃ gataḥ ||
क्षिप्रम् आरोह सुग्रीव विमानं वानरैः सह । (२०।१)
kṣipram āroha sugrīva vimānaṃ vānaraiḥ saha |
त्वम् अध्यारोह सामात्यो राक्षसेन्द्र विभीषण ॥ (२०।२)
tvam adhyāroha sāmātyo rākṣasendra vibhīṣaṇa ||
ततस्तत् पुष्पकं दिव्यं सुग्रीवः सह सेनया । (२१।१)
tatastat puṣpakaṃ divyaṃ sugrīvaḥ saha senayā |
अध्यारोहत् त्वरञ् शीघ्रं सामात्यश्च विभीषणः ॥ (२१।२)
adhyārohat tvarañ śīghraṃ sāmātyaśca vibhīṣaṇaḥ ||
प्रहृष्टश्च प्रतीतश्च बभौ रामः कुबेरवत् ॥ (२३।२)
prahṛṣṭaśca pratītaśca babhau rāmaḥ kuberavat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.