Rām, 3, 50
Select a line for its word-by-word analysis.
तम् अल्पजीवितं भूमौ स्फुरन्तं राक्षसाधिपः । (१।१)
tam alpajīvitaṃ bhūmau sphurantaṃ rākṣasādhipaḥ |
धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः ॥ (४।२)
dhāvanti nūnaṃ kākutstha madarthaṃ mṛgapakṣiṇaḥ ||
त्राहि माम् अद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना । (५।१)
trāhi mām adya kākutstha lakṣmaṇeti varāṅganā |
सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच् छृण्वतां तु यथान्तिके ॥ (५।२)
susaṃtrastā samākrandac chṛṇvatāṃ tu yathāntike ||
तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीम् अनाथवत् । (६।१)
tāṃ kliṣṭamālyābharaṇāṃ vilapantīm anāthavat |
तां लताम् इव वेष्टन्तीम् आलिङ्गन्तीं महाद्रुमान् । (७।१)
tāṃ latām iva veṣṭantīm āliṅgantīṃ mahādrumān |
मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्रवदन् राक्षसाधिपः ॥ (७।२)
muñca muñceti bahuśaḥ pravadan rākṣasādhipaḥ ||
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दीनां दिव्येन चक्षुषा । (१०।१)
dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ dīnāṃ divyena cakṣuṣā |
कृतं कार्यम् इति श्रीमान् व्याजहार पितामहः ॥ (१०।२)
kṛtaṃ kāryam iti śrīmān vyājahāra pitāmahaḥ ||
प्रहृष्टा व्यथिताश् चासन् सर्वे ते परमर्षयः । (११।१)
prahṛṣṭā vyathitāś cāsan sarve te paramarṣayaḥ |
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः ॥ (११।२)
dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ daṇḍakāraṇyavāsinaḥ ||
स तु तां राम रामेति रुदन्तीं लक्ष्मणेति च । (१२।१)
sa tu tāṃ rāma rāmeti rudantīṃ lakṣmaṇeti ca |
रराज राजपुत्री तु विद्युत् सौदामनी यथा ॥ (१३।२)
rarāja rājaputrī tu vidyut saudāmanī yathā ||
उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः । (१४।१)
uddhūtena ca vastreṇa tasyāḥ pītena rāvaṇaḥ |
तस्याः परमकल्याण्यास् ताम्राणि सुरभीणि च । (१५।१)
tasyāḥ paramakalyāṇyās tāmrāṇi surabhīṇi ca |
पद्मपत्त्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम् ॥ (१५।२)
padmapattrāṇi vaidehyā abhyakīryanta rāvaṇam ||
तस्याः कौशेयम् उद्धूतम् आकाशे कनकप्रभम् । (१६।१)
tasyāḥ kauśeyam uddhūtam ākāśe kanakaprabham |
बभौ चादित्यरागेण ताम्रम् अभ्रम् इवातपे ॥ (१६।२)
babhau cādityarāgeṇa tāmram abhram ivātape ||
तस्यास् तद् विमलं वक्त्रम् आकाशे रावणाङ्कगम् । (१७।१)
tasyās tad vimalaṃ vaktram ākāśe rāvaṇāṅkagam |
बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः । (१८।१)
babhūva jaladaṃ nīlaṃ bhittvā candra ivoditaḥ |
सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभम् अव्रणम् । (१८।२)
sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ padmagarbhābham avraṇam |
शुक्लैः सुविमलैर् दन्तैः प्रभावद्भिर् अलंकृतम् ॥ (१८।३)
śuklaiḥ suvimalair dantaiḥ prabhāvadbhir alaṃkṛtam ||
रुदितं व्यपमृष्टास्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनम् । (१९।१)
ruditaṃ vyapamṛṣṭāsraṃ candravat priyadarśanam |
सुनासं चारुताम्रौष्ठम् आकाशे हाटकप्रभम् ॥ (१९।२)
sunāsaṃ cārutāmrauṣṭham ākāśe hāṭakaprabham ||
राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास् तद् वचनं शुभम् । (२०।१)
rākṣasendrasamādhūtaṃ tasyās tad vacanaṃ śubham |
शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः ॥ (२०।२)
śuśubhe na vinā rāmaṃ divā candra ivoditaḥ ||
सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम् । (२१।१)
sā hemavarṇā nīlāṅgaṃ maithilī rākṣasādhipam |
शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं मणिम् इवाश्रिता ॥ (२१।२)
śuśubhe kāñcanī kāñcī nīlaṃ maṇim ivāśritā ||
विद्युद्घनम् इवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा ॥ (२२।२)
vidyudghanam ivāviśya śuśubhe taptabhūṣaṇā ||
उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः । (२४।१)
uttamāṅgacyutā tasyāḥ puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ |
अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम् । (२६।१)
abhyavartata puṣpāṇāṃ dhārā vaiśravaṇānujam |
चरणान् नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम् । (२७।१)
caraṇān nūpuraṃ bhraṣṭaṃ vaidehyā ratnabhūṣitam |
तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम् । (२८।१)
tarupravālaraktā sā nīlāṅgaṃ rākṣaseśvaram |
तां महोल्काम् इवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा । (२९।१)
tāṃ maholkām ivākāśe dīpyamānāṃ svatejasā |
तस्यास् तान्य् अग्निवर्णानि भूषणानि महीतले । (३०।१)
tasyās tāny agnivarṇāni bhūṣaṇāni mahītale |
सघोषाण्यवकीर्यन्त क्षीणास् तारा इवाम्बरात् ॥ (३०।२)
saghoṣāṇyavakīryanta kṣīṇās tārā ivāmbarāt ||
तस्याः स्तनान्तराद् भ्रष्टो हारस् ताराधिपद्युतिः । (३१।१)
tasyāḥ stanāntarād bhraṣṭo hāras tārādhipadyutiḥ |
वैदेह्या निपतन् भाति गङ्गेव गगनाच् च्युता ॥ (३१।२)
vaidehyā nipatan bhāti gaṅgeva gaganāc cyutā ||
मा भैर् इति विधूताग्रा व्याजह्रुर् इव पादपाः ॥ (३२।२)
mā bhair iti vidhūtāgrā vyājahrur iva pādapāḥ ||
सखीम् इव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम् ॥ (३३।२)
sakhīm iva gatotsāhāṃ śocantīva sma maithilīm ||
समन्ताद् अभिसंपत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः । (३४।१)
samantād abhisaṃpatya siṃhavyāghramṛgadvijāḥ |
जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैर् उच्छ्रितबाहवः । (३५।१)
jalaprapātāsramukhāḥ śṛṅgair ucchritabāhavaḥ |
सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः ॥ (३५।२)
sītāyāṃ hriyamāṇāyāṃ vikrośantīva parvatāḥ ||
ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः । (३६।१)
hriyamāṇāṃ tu vaidehīṃ dṛṣṭvā dīno divākaraḥ |
प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमान् आसीत् पाण्डुरमण्डलः ॥ (३६।२)
pravidhvastaprabhaḥ śrīmān āsīt pāṇḍuramaṇḍalaḥ ||
नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता । (३७।१)
nāsti dharmaḥ kutaḥ satyaṃ nārjavaṃ nānṛśaṃsatā |
यत्र रामस्य वैदेहीं भार्यां हरति रावणः ॥ (३७।२)
yatra rāmasya vaidehīṃ bhāryāṃ harati rāvaṇaḥ ||
उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैर् आस्रपाताविलेक्षणाः । (३९।१)
udvīkṣyodvīkṣya nayanair āsrapātāvilekṣaṇāḥ |
विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम् । (४०।१)
vikrośantīṃ dṛḍhaṃ sītāṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ tathā gatām |
तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम् ॥ (४०।२)
tāṃ tu lakṣmaṇa rāmeti krośantīṃ madhurasvarām ||
ततस् तु सा चारुदती शुचिस्मिता विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली । (४२।१)
tatas tu sā cārudatī śucismitā vinākṛtā bandhujanena maithilī |
अपश्यती राघवलक्ष्मणाव् उभौ विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता ॥ (४२।२)
apaśyatī rāghavalakṣmaṇāv ubhau vivarṇavaktrā bhayabhārapīḍitā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.